Þessa dagana þá þetta er ritað, 13. apríl 2026, trompast Trump yfir skoðunum Leós XIV páfa um stríðsrekstur og sýnir enn hvað hann er skjótráður og gjarn á að ofnota trompin í spilastokknum.
Til að upplýsa almenning um kenningar kirkjunnar um stríð er hér texti í þýðingu sem gerð var með vitlíkinu Claude og lagfært af handhafa þessarar síðu.
Viltu hlusta? Smelltu á upptökuna fyrir neðan myndina.
Um réttlátt stríð
Hugmyndir um réttlát stríð (latína: bellum iustum) eru kenning, einnig nefnd hefð, um hernaðarsiðfræði sem hefur að markmiði að tryggja að stríð sé siðferðilega réttlætanlegt með röð skilyrða, sem öll verða að vera uppfyllt til þess að stríð teljist réttlátt. Hana hafa rannsakað herforingjar, guðfræðingar, siðfræðingar og stefnumótendur. Skilyrðunum er skipt í tvo hópa: jus ad bellum („réttur til að fara í stríð“) og jus in bello („rétt framferði í stríði“). Kallað hefur verið eftir því að þriðji flokkur kenningar um réttlátt stríð (jus post bellum) verði tekinn upp, sem fjallar um siðfræði uppgjörs og enduruppbyggingar eftir stríð. Kenningin um réttlátt stríð heldur því fram að stríð, þótt það sé hræðilegt — þó síður svo með réttu framferði — sé ekki alltaf versti kosturinn, heldur réttlætanlegt þegar réttlæti er markmið vopnaðra átaka. Mikilvægar skyldur, óæskilegar afleiðingar eða það að forðast grimmdarverk mótaðila geta réttlætt stríð.
Þeir sem andmæla kenningunni um réttlátt stríð geta annaðhvort hallað sér að strangari friðarstefnu (sem heldur því fram að aldrei hafi verið og geti aldrei verið réttlætanleg ástæða fyrir stríði) eða þeir geta hallað sér að þjóðernislegri viðmiðum sem eru frjálslegri (sem halda því fram að stríð þurfi aðeins að þjóna hagsmunum þjóðar til að vera réttlætanlegt). Í mörgum tilvikum fullyrða heimspekingar að einstaklingar þurfi ekki að þjást af sektarkennd ef þeir þurfi að berjast. Nokkrir heimspekingar dýrka dyggðir hermanna á meðan þeir lýsa yfir áhyggjum sínum af stríðinu sjálfu. Nokkrir, eins og Rousseau, færa rök fyrir uppreisn gegn kúgunarvaldi.
Sögulegi þátturinn, eða „hefð réttláts stríðs“, fjallar um sögulegt safn reglna eða samninga sem hafa gilt í ýmsum styrjöldum í gegnum tíðina. Hefð réttláts stríðs lítur einnig til skrifa ýmissa heimspekinga og lögfræðinga í sögunni og skoðar bæði heimspekilegar hugsjónir þeirra um siðferðilegar takmarkanir stríðs og hvort hugsun þeirra hafi lagt eitthvað af mörkum til þess safns samninga sem hafa þróast til leiðbeininga í stríði og hernaði.
Á tuttugustu og fyrstu öld hefur verið talsverð umræða milli hefðbundinna fræðimanna um réttlátt stríð, sem styðja að mestu leyti gildandi stríðslög og þróa rök til stuðnings þeim, og endurskoðenda sem hafna mörgum hefðbundnum forsendum, þótt þeir tali ekki endilega fyrir breytingum á lögunum.
[…]
Kristnar kenningar
Oft er talið að kristin hugsun um réttlátt stríð hafi hafist með heilögum Ambrósius, biskupi í Mílanó, áður en hún var þróuð frekar af samtímamanni hans, heilögum Ágústínusi frá Hippó (354-430 e. Kr). Kenningin um réttlátt stríð, með nokkrum breytingum, er enn notuð af kristnum mönnum í dag sem leiðarvísir um hvort stríð geti verið réttlætanlegt, og hvernig það skuli háð. Kristnir menn geta haldið því fram með þessum orðum: „Stundum getur stríð verið nauðsynlegt og réttlátt, jafnvel þótt það sé ekki gott.“ Í tilviki lands sem hefur verið hernumið af hernámsherliði, til dæmis, getur stríð verið eina leiðin til að ná fram réttlæti.
Heilagur Ambrósius
Undir áhrifum frá rómverskum lögum, og Cicero sérstaklega, trúði Ambrósius að stríð væri aðeins lögmætt í varnarskyni eða sem refsing fyrir alvarlegar rangar gjörðir, og höfðingjar væru skyldugir til að virða samninga, forðast að nýta sér óvini og fara miskunnsamlega með sigraða. Ambrósius virðist einnig hafa litið svo á að hernaðarlegt ofbeldi væri leyfilegt gegn villutrúarmönnum, eða til stuðnings kristnum rétttrúnaði. Engu að síður bannaði hann kirkjunni stranglega beinan þátt í ofbeldi og krafðist þess að klerkar tækju ekki sjálfir til vopna. Að sama skapi þyrfti stríð aðeins að vera háð til að uppfylla hið guðlega lögmál, ekki af persónulegum hvötum, og sérhvert stríð knúið áfram af tilfinningalegum yfirgangi, hefndargirni eða öðrum röskuðum áformum, féll utan þeirra siðferðilegu marka sem hann hafði í huga.
Heilagur Ágústínus
Heilagur Ágústínus taldi að kristnir menn ættu ekki grípa strax til ofbeldis, en að Guð hefði gefið stjórnvöldum sverðið af góðri ástæðu (byggt á Rómverjabréfinu 13:4). [Innskot úr Róm 13.3-5]
Í Contra Faustum Manichaeum, bók 22, köflum 69–76, aðalheimildinni fyrir hugmyndum hans um réttlátt stríð, heldur Ágústínus því fram að kristnir menn, sem hluti af stjórnvöldum, þurfi ekki að skammast sín fyrir að vernda frið og refsa illsku þegar þeir eru skyldugir til þess. Ágústínus leit á áform sem aðalviðmið þess hvort stríð væri réttlátt eða syndsamlegt: „Það sem krafist er hér er ekki líkamleg athöfn, heldur innri afstaða. Heilagt sæti dyggðarinnar er hjartað.“
Engu að síður fullyrti Ágústínus að friðsælt aðgerðarleysi frammi fyrir alvarlegu ranglæti sem aðeins mætti leiðrétta með ofbeldi væri synd. Vörn eigin lífs eða saklausra gæti því verið nauðsyn, sérstaklega þegar hún væri heimiluð af lögmætu ríkisvaldi:
„Þeir sem hafa háð stríð í hlýðni við guðlægt boð, eða í samræmi við lög hans, hafa þar með táknað í eigin persónum opinbert réttlæti eða visku stjórnmálanna, og í þessari stöðu hafa þeir tekið af lífi illvirka menn; slíkir einstaklingar hafa á engan hátt brotið gegn boðorðinu: „Þú skalt ekki drepa.“
„En, segja þeir, hinn spaki maður mun heyja réttlátt stríð. Eins og hann myndi ekki frekar harma nauðsyn réttlátra stríða, ef hann man að hann er maður; því ef þau væru ekki réttlát myndi hann ekki heyja þau, og myndi því vera leystur undan öllum stríðum.“
„Ekkert stríð er háð af góðu ríki nema fyrir hönd góðrar trúar eða til öryggis.“
Þakkir . . .
Heimildir:
Örn Bárður Jónsson - and "BARD-art" 
You must be logged in to post a comment.