Örn Bárður Jónsson – and "BARD-art"

úr Wall Street Journal

Rangfærslur hans á sögu gyðinga virðast vel ígrundaðar – sem gerir sárið enn dýpra.

Eftir

Elisha Wiesel

19. október 2026, kl. 14:10 ET – Greinin var þýdd af Google Translate og ögn lagfærð af lesara.

Viltu hlusta? Smelltu!

Í apríl 1985 stóð faðir minn í Hvíta húsinu til að taka við Gullverðlaunum þingsins (Congressional Gold Medal) úr hendi Ronalds Reagan – forseta sem hann bar hlýjan hug til og virti. Hann bað Reagan þá um að hætta við fyrirhugaða heimsókn til Bitburg, þýsks kirkjugarðs þar sem liðsmenn Waffen-SS-sveita Hitlers voru grafnir. „Þessi staður, herra forseti, er ekki staður fyrir yður. Staður yðar er hjá fórnarlömbum SS-sveitanna.“ Faðir minn hrópaði ekki. Hann dró ekki í efa góðan ásetning Reagans. Hann sagði við vin sinn, í heyranda hljóði, að orð og gjörðir gætu valdið sársauka og þjáningu, jafnvel þótt slíkt væri ekki ætlunin.

Stundum geta orð gert meira en að valda sársauka; þau geta stefnt fólki í hættu. Í síðustu viku hlaut fyrrverandi forseti, Barack Obama, heiðursgráðu frá Queen’s University í Belfast á Norður-Írlandi. Í ræðu sem hann hélt í kjölfarið sagði Obama um gyðinga, að eftir þúsundir ára af ofsóknum hefðu þeir „tekið land af fólki og gengið of langt. Og þetta fólk sagði, eðlilega: ‚Þetta er ranglæti og ég vil fá landið mitt aftur.‘“

Ef við berum saman talstíla og ritstíla, mætti segja að Trump forseti tali eins og um veggjakrot væri að ræða: hávært, alls staðar áberandi, og oft málað yfir áður en morgnar. Obama talar hins vegar eins og texti í kennslubók. Setningar hans eru vitnaðar í kennslustofum, notaðar í ritgerðum og varðveittar í forsetasafni. Milljónir manna líta á orð hans sem vel ígrundað mat. Þess vegna berast þau víða og valda djúpum sárum. Þegar maður, sem almennt er vandaður í orðavali, lætur ógætilega setningu falla, er hún ekki skilin sem ógætileg.

Lítum á orðið „gengið of langt“ (e. *excessive*). Var það að ganga of langt af hálfu gyðinga að kaupa land – á sanngjörnu eða oft uppsprengdu verði – af landeigendum í Beirút og Damaskus sem bjuggu ekki á svæðunum sjálfir og voru fegnir að losna við mýrlendi þar sem malaría herjaði? Var það ósanngjarnt að gyðingar í Hebron – samfélag sem hafði beðið þar bænir sínar um aldir – væru myrtir af æstum múg árið 1929; nærri 20 árum áður en til varð gyðingaríki, hernámsástand eða byggðir á Vesturbakkanum sem hægt væri að kenna um? Var það ósanngjarnt af gyðingum að samþykkja skiptingaráætlun Sameinuðu þjóðanna árið 1947, þegar þeir stóðu frammi fyrir yfirvofandi innrás fimm herja árið 1948? Eða að bjóða frið í Camp David árið 2000, og aftur árið 2008? Eða að kalla alla hermenn og landnema heim frá Gaza árið 2005?

Er það ósanngjarnt að vilja lifa í friði?

Og hvernig lítur það út, þegar fólk krefst lands síns til baka – og sagt er að það sé „skiljanlegt“? Að skilja kvartanir Palestínumanna er ekki það sama og að afsaka Hamas, og Obama veit hver munurinn er. En orð hafa afleiðingar. Þegar Indlandi var skipt árið 1947 þurftu meira en 10 milljónir manna – hindúar, múslimar og síkar – að yfirgefa heimili sín. Enginn bandarískur forseti myndi segja við mannfjölda að barnabörn þeirra sem hröktust á brott vildu „skiljanlega“ fá heimilin sín aftur; því allir vita hvert slíkt tal leiðir. Við sáum hvert það leiðir þann 7. október 2023. Leiðtogar Hamas hafa síðan heitið því að endurtaka leikinn, aftur og aftur, þar til Ísrael er horfið af yfirborði jarðar. Það er ekki hægt – og ætti ekki að vera hægt – að sýna slíkum metnaði nokkurn skilning.

Dýpri vandinn liggur í sjálfri frásögninni. Í útgáfu Obama voru gyðingar kúgaðir í Evrópu, en þegar þeir komu annað tóku þeir of mikið til sín. Saga gyðinga í landinu er þurrkuð út. Faðir minn dró skýr mörk þegar hann skrifaði í New York Times árið 2001: „Að semja um landsvæði kann, við vissar aðstæður, að vera nauðsynlegt… en að semja um söguna er ómögulegt.“ Þessi mörk fór Obama yfir í Belfast.

Tímasetning ummæla hans skiptir máli. Í þessari viku mun hann koma fram á fundi í Detroit til stuðnings Abdul El-Sayed, frambjóðanda Demókrataflokksins til öldungadeildar Bandaríkjaþings fyrir Michigan-ríki. El-Sayed hefur sakað Ísrael um „þjóðarmorð“ og „aðskilnaðarstefnu“ (apartheid), kallað ríkið „blóðþyrst“ og „glæparíki“ (rogue state), og þegar hann var spurður þrisvar sinnum á CNN hvort Ísrael ætti rétt á tilvist, neitaði hann að svara játandi. Obama er frjálst að styðja hvern þann sem hann kýs í kosningabaráttunni. En þegar hann – sá sem nýtur mests trausts innan Demókrataflokksins – fer með rangt mál um sögu gyðinga og stígur síðan á svið með El-Sayed, er ekki að undra þótt bandarískir gyðingar túlki þetta sem ákveðin skilaboð. Kannski eru það ekki þau skilaboð sem hann ætlaði að senda. En það er einmitt kjarninn varðandi orðaval.

Obama-forsetamiðstöðin (Obama Presidential Center) var opnuð í Chicago í júní á þessu ári og salur miðstöðvarinnar ber nafn föður míns. Þegar tilkynnt var um nafngiftina sagði ég að faðir minn bæri mikla virðingu fyrir Obama, en hefði engu að síður ekki hikað við að vera ósammála honum – eins og gerðist í tengslum við samninginn við Íran. Eftir að faðir minn hlýddi á ræðu forsætisráðherra Ísraels á bandaríska þinginu árið 2015, þar sem hann lýsti andstöðu sinni við samninginn, hringdi forsetinn aldrei aftur í hann. Þetta gerir ákvörðun Obama-stofnunarinnar (Obama Foundation) um að heiðra hann enn þýðingarmeiri. Eins og ég sagði þá, sendir það sterk skilaboð að þetta rými skuli nýtt til umræðu um mikilvæg mál líðandi stundar, „óháð því hversu mjög sjónarmið okkar kunna að ögra eða særa hvert annað og reyna á vináttu okkar.“

En salurinn sem ber nafn Elie Wiesel á einnig að vera viðvörun. Líf föður míns var vitnisburður um hvaða áhrif orð geta haft. Sagan er full af ræðum, fyrirlestrum, leiðururum og kennslubókum sem hafa breytt nágrönnum í innrásaraðila og morðum í réttlæti.

Obama á ekki heima með þeim sem telja afkomu Gyðinga vera umfram það sem eðlilegt er. Hann á heima hjá hinum myrtu í Hebron og þeim sem féllu þann 7. október, og hjá þjóð sem hefur, allt frá árinu 1947, beðið eftir því að einhver hinum megin við borðið hætti að velja hatrið.

Ég vona að Obama endurskoði orð sín og dragi þau til baka. Það væri verknaður sem hæfði vináttu hans við föður minn.

Wiesel er formaður Elie Wiesel-stofnunarinnar.