Örn Bárður Jónsson – and "BARD-art"

Þankar um málefni Palestínu, islam, kristni, Vesturlanda

– já og bara allrar veraldar!

Viltu hlusta? Hér er hljóðskrá sem tekur 22 mínútur.

Ég setti inn meðf. teiknimynd á Facebook með texta sem setur Palestínumenn í tiltekið samhengi. Sumir bættu fersku vatni í lækinn hjá mér, aðrir sprændu í hann. Þannig er nú umræðan oft á samfélagsmiðlum.

Á íslensku hljóðar þetta svo í lauslegri þýðingu minni, en ungi maðurinn er augljóslega að bregðast við undrun vinkonu sinnar, spurn eða gagnrýni – og hann segir:

„Auðvitað, Palestína heldur engar kosningar, neitar konum um réttindi, minnihlutum og öðrum trúarbrögðum, hafnar Vestrænum gildum, vill að Islam gjörsigri heiminn, myrðir samkynhneigða, nefnir götur eftir hryðjuverkamönnum og viðheldur sæmdarmorðum.

Og svo eru þeir eru á móti gyðingum og þess vegna styð ég þá.“

Auðvitað er hér um einföldun að ræða í knöppum myndatexta. Hér er sett á oddinn það sem skilur á milli meininga fólks í samtímanum. En samt felur þessi framsetning í sér nístandi sannleika. Palestínumenn eru sjálfir sinnar gæfu smiðir. Þeir samþykktu Hamas og dönsuð með þeim brjálæðingum í trylltum dansi við undirleik „hins vonda“ – og gera enn. Hefurðu lesið vitnisburð ísraelsku gíslanna sem lifðu af handtöku og pyntingar Hamas 7. október 2024? Lestu þann vintisburð áður en þú styður Palestínu/Hamas í blindni!

Auðvitað eru margir Palestínumenn hið besta fólk þegar brjálæði hugmyndafræðinnar sleppir, en þeir eru langflestir múslimar og islam eru ögn vandræðaleg trúarbrögð svo ekki sé nú tekið dýpra í árinni. Múslimar trúa því nefnilega að Kóraninn sé hinsta opinberun almættisins á jörðu. Já, það er nefnilega það! Ef við höfum í huga textann með myndinni, sem setur í raun fram staðreyndir um islam, þá er það auðvitað fjarri öllum sannleika að islam geti skreytt sig slíkum siðferðisdjásnum og sannleiksorðum um að vera hinsta opinberun almættisins sjálfs handa mannkyni öllu.

Ég man er ég nam guðfræði og tók námskeið um trúarbrögð heimsins. Það var skemmtilegt fag og fróðlegt. Ég las um frumstæð trúarbrögð eins og animisma, trú á stokka og steina, blóthefðir, fórnir og líka um skipulögð, stærri trúarbrögð, með sín skilgreindu kenningarkerfi eins og hindúisma, jainisma, búddisma og islam. Námskeiðið fjallaði um öll trúarbrögð í öllum heimnsálfum, forn og ný.

Já, islam.

Þegar ég kom að þeim kafla í mörg hundruð síðna doðranti og hafði lesið hann vandlega til prófst, þá setti mig hljóðan. Mér fannst ég hafa lesið hrærigraut gerðan úr slatta af gyðingdómi, örlitlu kryddi úr kristni og síðan sulli af allskonar animisma, hindurvitnum og dellumakeríi um mannlegt eðli og samfélag. Islam er alls ekki lokaopinberun almættisins til mannkynsins, það eitt veit ég og allir aðrir sem eitthvað vita um trú og trúarbrögð.

Veistu að Kóraninn leyfir t.d. múslimum að ljúga að „trúlausum“? Og hverjir eru nú það. Jú, það eru t.d. við sem erum kristin. En múslimar hafa leyfi Allah til að ljúga að svonefndum infidels/vantrúuðum. Og þeir mega líka drepa okkur og það er guðsþakkarvert í þeirra augum. Er eitthvað í líkingu við þetta sem gefur okkur kristnu fólki leyfi til að ljúga eða drepa? Nei! og aftur Nei!

Islam varð til uppúr 600-1000 e. Krist þ.e. ritin sem sú trú byggir sínar súrur á.

Múhammeð er sagður hafa lifað á árunum 570–632 e. Kr.

• Fæddur: u.þ.b. 570 e. Kr. í Mekka

• Fyrsta opinberunin: um 610 e. Kr. (aldur ~40)

• Flutti (til Medínu): 622 e. Kr. — sem markar 1. ár í múslimska dagatalinu

• Dáinn: 632 e. Kr. í Medínu, um 62/63 ára

Spámannstíð hans stóð í um 23 ár.

Þess má geta hér að hvergi hefur nafnið Múhammeð fundist í fornum arabískum textum, ekki fyrr en upp úr 1000 e. Kr. kemur nafnið hans fyrir í ritum. Mekka kemur ekki heldur fram fyrr en löngu síðar en til eru fjálglegar lýsingar á Mekka í fornum, ilsömskum textum, sem grænni og gróðursælli borg, sem engan veginn stenst, enda var þar sviðin jörð og er líklega enn að mestu nema þar sem ræktun hefur tekist með nútaímavísindum og olíugróða. Líklega var sú lýsing rituð í Íslamabad, mörg þúsund kílómetrum fjarri Mekka og í allt öðru loftsslagi og öldum eftir meinta tilvist spámannsins ef marka má fræðimenn. Kóraninn er mjög líklega seinni tíma smíð sem varð til á árunum 800-1000 e. Kr. Til samanburðar má geta þess að Jesús er talinn hafa verið krossfestur árið 33 og elstu kaflar Nýja testamentisins ritaðir á árunum 50 og allt fram undir 90. Kristnin byggir því á samtímaheimildum sjónarvotta en ekki löngu liðnum fabúlum fjarbúandi manna í öðrum löndum eða álfum.

Ég er hér í þessum texta að tala um kenningar ólíkra trúarbragða. Trúarbrögð eru eitt en kenningar annað. Innan allra trúarbragða er gott fólk og líka slæmt. Við erum öll ágæt inn við beinið eins og segir í máltækinu. Kristnir menn eiga líka ljóta sögu, eins og flestir aðrir hópar á jörðu í tímans rás. Mannkynið er bara eitt og það er syndugt skv. kristni og gyðingdómi líka, sem merkir að maðurinn, allir karlar og konur, eru syndug. Það merkir að við erum öll mistæk. Í okkur er synd sem á frummáli Nýja testamentisins, grísku, er hamartia sem merkir geigun. Við missum marks og þörfnumst því leiðbeiningar á vegi lífsins. Að rata ætíð rétta leið í lífinu er sko alls ekki auðvelt. En það er stór munur á skilningi kristinna hvað varðar stríð og hefnd og annarra trúarbragða og þar er guðleysi með, því guðleysi er á sinn hátt trú, enda þótt andlag þeirrar lífsskoðunar sé ekki Guð heldur maðurinn sjálfur.

En hvað ef einhver gerir á hlut manns. Hvernig á maður þá að bregðast við með réttmætum hætti? Má maður hefna sín?

Samkvæmt kristinni guðfræði og kenningu er hefnd almennt fordæmd, en fyrirgefning og réttlæti falið Guði eða viðeigandi yfirvöldum.

Kjarninn er þessi:

Engin persónuleg hefnd

Nýja testamentið er skýrt. Í Rómverjabréfinu 12:19 segir að ekki eigi að hefna sín heldur að skilja eftir svigrúm fyrir reiði Guðs – „Mín er hefndin, ég mun endurgjalda, segir Drottinn“ (vitnað í 5. Mósebók 32:35). Jesús véfengir beinlínis meginregluna „auga fyrir auga“ og segir fylgjendum sínum að snúa hinni kinninni að vondum manni (Matteus 5:38–39).

Virkur kærleikur kemur í staðinn

Kristni segir ekki aðeins að við eigium ekki að hefna – hún gengur lengra.

Rómverjabréfið 12:20 fyrirskipar trúuðum að fæða óvin sinn ef hann er svangur og gefa honum vatn sé hann þyrstur.

Jesús boðar kærleika gagnvart óvinum og fyrirbæn fyrir ofsóknurum (Matteus 5:44).

Þetta er ekki veikleiki heldur breytt siðferðissýn.

Hvers vegna er hefnd röng í þessu samhengi

• Hefnd rænir Guð dómsvaldinu

• Hefnd viðheldur skaðahugsun

• Hefnd spillir sál hefnandans (hatur, beiskja)

• Hefnd stangast á við náðina sem kristnir menn hafa sjálfir hlotið.

Skýringin á „auga fyrir auga“

Þessi meginregla Gamla testamentisins var í raun ekki staðfesting á hefnd – hún var takmörkun á hefnd (hlutfall í lagalegri refsingu), ekki persónulegt leyfi.

Jesús gerði það enn róttækara með því að beina hugsuninni inn á við.

Réttlæti vs. hefnd

Innan Kristni greinir menn stundum á um þetta tvennt. Rómverjabréfið 13 styður að borgaraleg yfirvöld beri sverðið til að refsa ranglæti – það er lögmætt réttlæti. Persónuleg hefnd, knúin áfram af reiði og löngun til að láta einhvern þjást, er ólík að hvötum og eðli. Fyrirgefning þýðir ekki að hunsa ranglæti. Á þessum grundvelli rekum við fangelsi sem ætlað er til refsingar en einni og ekki síður til betrunar. Og fangar eiga sinn rétt, sín mannréttindi þó sekir séu. Það er einmitt mergur málsins skv. kristninni.

Kristnir hugsuðir eins og Ágústínus og Akvínas tóku það fram að fyrirgefning snúist um að losa sig við persónulega beiskju, ekki að láta eins og skaði hafi ekki átt sér stað. Þú getur leitað réttlætis, sett mörk og skilgreint ranglæti án þess að leita hefnda.

Meginstefið er að hefnd tilheyri Guði. Kristnir eru kallaðir til að brjóta vítahringinn með fyrirgefningu og kærleika – sem er einungis talið mögulegt með guðlegri náð, en ekki viljastyrk manna einum og sér.

Skoðum þetta nánar með islam og kristni í öðru samhengi.

Í Mið-Austurlöndum er fjöldi múslimskra þjóða. Islam varð til uppúr 7.-8. öld eftir Krist. Múhammeð var ólæs og óskirfandi. Hann var uppi 7. öld. Hann var herforingi og margfaldur morðingi. Hann fékk vitrun, segja menn. Ein vitrunin var um hversu margar konur múslimar mættu eiga.

Fyrir islam var fjölkvæni mjög algengt í Arabíu — menn gátu átt eins margar konur og þeir vildu, án takmarkana.

Hvað segir Kóraninn

Kóraninn (súra 4:3) setti takmörk: menn máttu eiga allt að fjórar konur, en aðeins ef þeir gætu farið jafnt með þær í hvívetna — efnislega, tímalega og tilfinningalega. Ef maður treysti sér ekki til þess skyldi hann vera einhleypur.

En hvað með Múhammed sjálfan

Múhammed átti fleiri en fjórar konur — um 9–13 — en fræðimenn segja að þetta hafi verið sérstök undanþága fyrir hann persónulega. Hann fékk sem sagt persónulegt leyfi Allah – bara fyrir sig.

Í stuttu máli: Almennt máttu menn eiga allt að fjórar konur, en með ströngum skilyrðum um jafnræði — sem var umtalsverð takmörkun miðað við tíðaranda.

Múslimar mega kvænast stúlkum en þær þurfa að vera orðnar 9 ára.

Allt fram á 20. öld voru arabaríkin þ.e.a.s. hin múslimsku ríki, fátæk hirðingjasamfélög, vanþróuð og forn í öllum skilningi. Múslimar höfðu undir stjórn öfluga hershöfðingja og konunga, sem margoft réðust að kristnum löndum í Evrópu.

Hagia Sophia í Konstantínópel, kirkja hinnar helg visku (núverandi Istanbúl) féll í hendur Ottómana þann 29. maí 1453, þegar Mehmed II. (kallaður “Fetih” — landvinnandi) lagði Byzantínska keisaraveldið að velli.

Hvað gerðist?

• Eftir langt umsátur umbreytti Mehmed II. kirkjunni í mosku strax eftir sigurinn

• Hann reið inn í bygginguna og bauð upp fyrstu friðarfórnina þar

• Kristnar myndir og tákn voru þaktar eða fjarlægðar að hluta

• Fjórar minorur (bænaturnar múslima) voru byggðar utan við

Saga Hagia Sophia í stuttu máli

|Tímabil |Hlutverk

|——————-|————————–

| 537–1453 |Grísk-ortodox dómkirkja

|1453–1934 |Ottómansk moska

|1934–2020 |Þjóðarminjavarðveisla/safn

|2020–í dag |Moska að nýju

Þegar múslimar tóku Konstantinópel, breyttur þeir Hagia Sophia, kirkju heilargra Soffíu, í mosku. Og svo brjálaðir voru þeir í því stríði að þeir nauðguðu nunnum, börnum og konum hinna kristnu, á sjálfu altari kirkjunnar!

Rifjum upp annan atburð er snertir sögu Evrópu.

Umsátur múslima við Vínarborg

Tvö stór umsátur við Vínarborg:

1. Umsátur 1529 — Súleiman hinn prýðilegi

• Ottómanski sultaninn Súleiman I. leiddi her, allt að 100.000 manna að Vínarborg

• Umsátrið stóð í um þrjár vikur í október

• Veður og vandræði með aðdrætti höfðu áhrif á framgöngu þeirra

og harðneskjuleg vörn borgarbúa neyddu Ottómana til að hörfa

• Þetta var fyrsta stóra stöðvunin á framrás Ottómana inn í Evrópu

2. Umsátur 1683 — Síðasta og mesta ógnin

• Her um 150.000–200.000 Ottómana undir Kara Mustafa Pasha sat um borgina

• Vörn borgarinnar undir Ernst Rüdiger von Starhemberg hélt í tæpa tvo mánuði

• 12. september 1683 kom björgunarlið — pólski konungurinn Jan III Sobieski leiddi sameinaðan her Pólverja, Austríkismanna og Þjóðverja

• Í orustunni við Kahlenberg var Ottómanski herinn brotinn á bak aftur

• Kara Mustafa flúði og var síðar tekinn af lífi af eigin mönnum

Og Vínarbúar fögnuðu. Þeir gerðu það með táknrænum hætti. Þeir bökuðu m.a. brauð og fengu sér kaffi. Brauðið var hálfmáni, tákn múslima og þeir átu það með góðri list og í sigurvímu. Brauðið heitir croissant, sbr. á ensku, cerscent moon, skarður máni – eða hálfmáni. Næst þegar þú færð þér kaffi og croissant skaltu hugsa um innrás múslima í Evrópu.

Skoðum Mið-Austurlönd ögn út frá trúarbrögðum. Allt fram á 20. öld voru Arabaríkin fátæk hirðingjaþjóðfélög. Svo kom olían og þá fóru nú að hitna eldarnir. En þessi lönd hafa öll verið fremur frumstæð, allt fram á liðna öld. Eina ríkið á svæðinu undir lok 20. aldar með vestrænu yfirbragði var Ísrael. Þar var mannlíf gott fyrir fólk af öllum trúarbrögum. Ég hef hitt þar í landi múslima og aðra sem una hag sínum vel og kunna við sig í frjálsu lýðræðisríki. Ísrael er í raun kraftaverk. Líbanon var lengi vel friðsælt og opið fólki af ólíkum trúarbrögðum og þar þótti gott að búa. En Arabalöndin í kring hafa öll horn í síðu Ísraels og vilja í raun tortíma því. Það er óþolandi staðreynd.

Palestínumenn kusu yfir sig Hamas-samtökin og þar með vilja þeirra til að útrýma Ísrael. Palestínufólkið er ekki saklaust í þessum hildarleik sem við höfum fylgst með í fjarska. Arabaheimurinn situr á svikráðum við Ísael. Bendi hér á aðra færslu sem ég ritaði um Nóbelsverðulaunahafa heimsins sem á erindi inn í þessa umræðu (https://ornbardur.com/2026/06/22/plankastrekkjari/).

Evrópa og Vesturlönd hafa löngum þurft að verjast ásælni múslima og svo er enn. Hér þýðir ekki að tala endalaust um málefni samtímans eins og börn að leik í sandkassa lífsins.

Tyrkland sótti um aðild að Evrópska efnahagsbandalaginu árið 1987

• Árið 1999 fékk Tyrkland stöðu umsækjandalands

• Aðildarviðræður hófust árið 2005 en hafa verið í stöðvun síðan 2016

Af hverju er Tyrkland ekki komið inn?

Helstu hindranirnar eru:

• Lýðræðisvandamál — Evrópuþingið segir að Tyrkland þurfi að uppfylla skilyrði um lýðræðislegar stofnanir, réttarríki og mannréttindi

• Kýpur — Tyrkland viðurkennir ekki Lýðveldið Kýpur, sem er ESB-aðili

• Pólitískt bakslag — Aðildarviðræður voru frystar af ESB árið 2018 og sú ákvörðun staðfest af Evrópuþinginu

Okkur má aldrei gleymast að vestræn þjóðfélög eiga allt sitt undir hugmyndafræði sem kemur úr ritum gyðingdóms og kristni. Þetta sagði Juergen Habermas, heimsfrægur heimspekingur og guðleysingi, sem lést í mars á þessu ári. Öll okkar gildi eru byggð á gyðinglegri túlkun á hugtakinu réttlæti í Gamla testamentinu og hugtakinu kærleikur úr kenningum Krists í Nýja testamentinu.

Þetta þurfum við að vita og aldrei gleyma.

Gyðingdómur og kristni eiga margt sameiginlegt en þó er þar margt æði ólíkt. Ég ver ekki allar gjörðir Ísrales en þeir eiga þó þann rétt að verjast árásum og illvirkjum nágranna sinna og slíkt kostar stundum mannslíf. Við erum fjarri „heimisn vígaslóð“ og þekkjum ekki það sem þarna fer fram mema af skjánum. Auðvelt er að fordæma úr fjarska en vera svo sammála á vígvelli hvorum megin víglínu sem vara skal.

Mér finnst skipta máli að upplýsa fólk um staðreyndir sögu og menningar, halda því á lofti sem máli skiptir og setur Vesturlönd í hóp með bestu löndum veraldar. Utan hins kristna heims má nefna Japan og nokkur fleiri lönd sem teljast standast mál hvað varðar mannréttindi og stjórnarfar en flest teljast þó þau lönd heimsins að miklum hluta mótuð af kristnu gildismati.

Ég er guðfærðingur og kennimaður og hef gegnt því hlutverk að prédika, fræða og kenna um kristna trú undanfarna fimm áratugi, bæði sem leikur og lærður. Sannleikurinn verður að fá að heyrast hvort sem menn eru honum sammála eða ekki. Tjáningarfrelsi telst til mannréttinda og í því samhengi skiptir máli að fara með rétt mál og geta stutt með rökum.

Hafi mér mistekist í þeim efnum í þessum pistli bið ég þá sem vita betur að ger mér það ljóst.

Ritað í Varsjá 2. júlí 2026,

að hluta til með hjálp gervigreindarforritsins Claude (frb. Klod – ekki Klád NB!)

til að flýta fyrir mér þar sem fræðibókasafnið mitt er heima í Íslandi.