Örn Bárður Jónsson – and "BARD-art"

Þankar eftir Örn Bárð Jónsson

Viltu hlusta? Smelltu hér. Upptakan tekur tæpar 9 mínútur.

Eftirfarandi fyrirsögn birtist á vefsíðu DV í dag, 1. ágúst 2026:

‘“Þorgerður Katrín og Grímur opinbera óhróðurinn og svivirðingarnar – Spjótum beint að börnum þeirra“

Skelfilegar fréttir eru þetta.

Íslendingar eru, allt of margir, fákunnandi í rökræðum. Margir eiga í vandræðum með að taka á skoðanaskiptum og kunna ekki nógu vel að greina að manneskjuna og skoðanir hennar, að virða náungann, en hafna skoðun hans, kunna ekki að elska náungann en leyfa honum að hafa sínar skoðanir. Þetta er einskonar íþrótt sem þarf að æfa.

Slaufunarmenning er í vissum skilningi heiðindómur.

Enn deyr fólk í Nígeríu, Súdan, Íran og víðar, er tekið af lífi fyrir trú sína á Jesú. Og fólk heyrir þetta ekki og fjölmiðlar segja fátt, eða eins og vinur minn sagði: „No Jews, No news.“ Engir Gyðingar. Engar fréttir.

Í bréfi sínu til Efesusmanna segir Páll postuli:

„Þið megið ekki framar hegða ykkur eins og heiðingjarnir hegða sér. Hugsun þeirra er allslaus, skilningur þeirra blindaður og þeir eru fjarlægir lífi Guðs vegna vanþekkingarinnar, sem þeir lifa í, og síns harða hjarta.

(Ef 4.17-18)

Nýlega hlýddi ég á ræðu konu sem heiðruð hefur verið í Bretlandi sem besti skólastjóri landsins. Hún talaði tæpitungulaust gegn dellunni sem þar hefur viðgengist í skólum og börn og unglingar hafa á undanförnum áratugum þolað sem heilaþvott með gruggugu vatni kolrangs söguskilnings og andófi gegn vestrænum gildum. Þau fá þá röngu hugmynd að saga Vesturlanda sé helsta vandamál veraldar. Bretland er að sumra áliti að hruni komið vegna slíkrar hugsunar og ég óttast að við stefnum sömu leið.

Skoðanir fólks breytast í deiglu daganna. Ég nefndi fyrr áhrif heiðinnar hugsunar. Heiðnin kemur m.a. fram í svonefndri slaufunarmenningu – í þeirri áráttu að kansellera fólki – reka það út af vellinum eins og dómari í knattspyrnuleik. En reglurnar í knattspyrnu, eru ekki lífsreglurnar stærstu og mestu. Í lífinu gilda hinar kristnu reglur um að elska náungann. Og við elskum þá manneskjuna, en þurfum hvorki að elska eða samsinna skoðunum hennar né verkum, hvað þá mistökum og misgjörðum. Þetta þekkja prestar sem stunda sálgæslu og vita að í hverri manneskju býr guðsneisti. Slaufunarmenning er ómenning, hún er heiðindómur. Forfeður okkar og mæður bjuggu við dómsvald sem dæmdi til skóggangs, fjörbaugs eða til fjársekta. Þá var engin fyrirgefning, engin náð, engin miskunn, bara útilokun, bara hefnd og grimmd götunnar. Viljum við innleiða það á ný?

Hinn frægi heimspekingur, Jürgen Habermas (1929-2026) […] sagði að Vesturlönd hefðu allan sinn siðagrunn úr Biblíunni. Hann tiltók tvö hugtök. Réttlætishugsun Gyðinga úr GT og kærleikskenningu Krists NT. Habermas var yfirlýstur guðleysingi, en hann þekkti rætur sinnar menningar og gekkst við þeim.

Kristið fólk er drepið í samtíð okkar fyrir skoðanir sínar og trú. Heiðingjar drepa fólk vegna skoðana. Þeir þola ekki skoðanir annarra. Heiðnir menn sem byggðu okkar land dæmdu menn á ýmsa vegu.

Ég fékk gervigreindina til að taka saman fyrir mig fróðleik um forna sektardóma. Hér kemur niðurstaðan:

• Fjörbaugssekt var minni útlegð (skammvinnari og vægari) í samanburði við skóggang, sem var full útlegð og ævilöng.

• Sá sem var dæmdur í fjörbaugssekt varð að fara úr landi innan tiltekins tíma (yfirleitt þriggja sumra) og dvelja erlendis í þrjú ár samfleytt.

• Meðan á útlegðinni stóð naut hann takmarkaðrar friðhelgi — hann mátti ferðast til skips og frá, og dvelja á tilteknum stöðum (svokölluðum „fjörbaugsgörðum” eða þremur tilgreindum bústöðum) án þess að vera drepinn refsilaust.

• Utan þessara verndarsvæða var hann réttdræpur, líkt og skógarmaður.

• Ef hann sneri aftur til Íslands án þess að hafa lokið útlegðinni, eða dvaldi lengur en leyft var, gat hann verið gerður að fullum skógarmanni.

• Fjörbaugssekt var dæmd fyrir ýmis brot sem þóttu alvarleg en ekki nógu alvarleg til að réttlæta ævilanga útlegð — til dæmis minni háttar manndráp, ærumeiðingar eða brot gegn helgum reglum samfélagsins.

• Sá sem var dæmdur skógarmaður (þ.e. í skóggang) var réttdræpur hvar sem er og hvenær sem er, án nokkurrar friðhelgi eða verndarsvæða — ólíkt fjörbaugssekt.

• Hver sem var mátti drepa hann án þess að hljóta refsingu fyrir það, og jafnvel hljóta viðurkenningu eða umbun fyrir.

• Hann missti allan rétt sinn í samfélaginu: eignir hans voru gerðar upptækar (skipt milli erfingja, sækjanda og hreppa), hann mátti ekki njóta aðstoðar eða skjóls neins manns, og hver sem hýsti hann eða hjálpaði gat sjálfur orðið sekur.

• Nafnið „skógarmaður” vísar til þess að slíkur maður varð í reynd að lifa utan mannlegs samfélags — eins og villidýr í skógi, án laga og verndar.

• Þessi refsing var ævilöng; það var engin leið til að ljúka henni með ákveðnum tíma erlendis, ólíkt fjörbaugssekt.

• Skóggangur var dómur fyrir alvarlegustu brotin — til dæmis manndráp framið með svikum eða launung (launmorð), alvarleg brot gegn helgum friði (t.d. á Alþingi), eða ítrekuð/versnandi brot þess sem áður hafði verið dæmdur í fjörbaugssekt.

Hér lýkur samantekt gervigreindar.

Þetta kerfi sýnir vel hvernig þjóðveldið beitti útskúfun úr samfélaginu sem æðstu refsingu, í stað fangelsis eða dauðarefsingar af hálfu ríkisvalds — enda var ekkert slíkt miðstýrt vald til á Íslandi á þessum tíma og engin fangelsi.

Heiðnir menn þekktu ekki boðskap miskunnar, náðar og kærleika á sama hátt og kristnin hafði þá boðað í þúsund ár en lærðu þá siðfræði síðar sem betur fer fyrir þjóð okkar og menningu.

Þau sem eigi geta greint á milli persónu manna og skoðana eiga bara að þegja eða halda kjafti eins og það heitir á kjarnyrtri íslensku. Ef þú þolir engar skoðanir nema þínar eigin, þá ertu í vondum málum, því þar með ertu ósammála öllum. Fólk sem getur ekki virt manneskju með aðrar skoðanir en sínar eigin er þar með eins og Palli sem var einn í heiminum og hefur í raun dæmt sig sjálft út úr mannlegu samfélagi heilbrigðrar tjáningar. Engar tvær manneskjur hugsa á nákvæmlega sama hátt og því ertu í raun ósammmála öllum og þar með einn.

Virðum fólk en tökumst á um skoðanir án þess að dæma aðra sem óalandi og óferjandi. Skoðanir geta verið óskynsamlegar, kolrangar og jafnvel hættulegar og við skulum þá andmæla slíku og hafna skoðunum sem standast ekki mál rökhugsunar og siðferðis. En skoðanir margra eru hins vegar oft þrautreyndar og þarfar samfélagi breyskra manna og þeim skulum við fagna.

Við eigum ekki að hafna fólki. Við drepum ekki náungann fyrir skoðanir hans, en við getum auðvitað kosið að hafa lítil samskipti við fólk sem okkur finnst ganga rangan veg. Það er allt annað mál.

Íhugum þetta og lærum að rökræða á heilbrigðum nótum, tökumst á um skoðanir, en slaufum ekki þeim sem tjá sig. Og svo er eitt sem er algjörlega skyldugt og það er að aldrei láta börn þeirra sem við erum ósammála, gjalda skoðana foreldra sinna.

Það er ómenning, það er heiðindómur.

Ritað á verzlunarmannahelgi, laugardainn 1. ágúst 2026.

Farðu varlega og Guð geymi þig.

Góðar stundir.