Örn Bárður Jónsson – and "BARD-art"

Grein úr The Telegraph 24. júlí 2026 eftir David Harris

Þýðandi Örn Bárður Jónsson

Í veröld sem er „handan sannleikans“ er Gazaströndin í skugga tilfinningalegra áfrýjana og hugmyndafræðilegra frásagna.

Grein eftir David Harris, þýdd af Erni Bárði Jónssyni 24. júlí 2026.

Ár hvert velur Oxford Orðabókin (Oxford Dictionaries) alþjóðlegt orð ársins. Árið 2016 var það „post-truth“ – sem kalla mætti að vera „handan sannleikans“ .

Orðabókin skilgreindi það sem lýsingarorð „sem tengist eða táknar aðstæður þar sem hlutlægar staðreyndir hafa minni áhrif á mótun almenningsálitsins heldur en tilfinningar og persónulegar skoðanir.“

Þótt ritstjórarnir hafi líklega ekki verið að hugsa um Gaza – hvað þá um hina barbarísku árás, sjö árum síðar, sem hófst frá strandlengjunni gegn Ísrael – þegar þeir völdu orð ársins, hefðu þeir vel getað verið það.

Í daglegum fréttum og í hjarta fjöldahreyfinga víða um Vesturlönd hefur Gaza orðið viðfangsefni togstreitu milli staðreynda annars vegar og tilfinninga og persónulegrar skoðana hins vegar. Því miður virðist hið síðarnefnda vera ráðandi. En það má ekki skyggja á hinn hráa veruleika, hversu mikið sem skilgreiningar kunni að ögra hugmyndafræðilegum brynjum þeirra sem hafa smíðað pottþétta frásögn um Gaza.

Í fyrsta lagi hefur aldrei verið fullvalda, sjálfstætt Gaza í skráðri sögu. Ottómanveldið Tyrkland, til dæmis, réði Gaza í fjórar aldir. Engin tilraun var gerð til að stofna þar ríki. Síðar stjórnaði Egyptaland Gaza í 19 ár. Aftur var engin stefna í átt að sjálfstæði Palestínumanna. Þvert á móti innleiddi Kaíró harða herstjórn.

Kaldhæðnislega talað þá var Ísrael fyrsta landið sem bauð Gaza tækifæri til að móta eigin örlög. Já, Ísrael. Árið 2005 dró Ísrael einhliða til baka alla hermenn og landnema. Það skildi einnig eftir sig fjölda gróðurhúsa sem ætlað var að hjálpa til við að koma efnahagslífi Gaza af stað. Innan nokkurra daga voru þessi gróðurhús hins vegar rænd og eyðilögð.

Í öðru lagi, þrátt fyrir sterkar mótbárur Egyptalands, Ísraels og Palestínsku stjórnarinnar, þrýstu Bandaríkin á að Hamas tæki þátt í þingkosningum Palestínu árið 2006. Það réttlætti hryðjuverkasamtök sem, eins og búist var við, nýttu sér tækifærið til fulls. Innan árs hafði Hamas með ofbeldi náð algerri stjórn á Gaza, drepið eða rekið embættismenn Palestínsku stjórnarinnar úr landi. Engar kosningar hafa verið haldnar síðustu tvo áratugi.

Í þriðja lagi, þó að sumir á Vesturlöndum horfi rómantískum augum á Hamas, ef ekki sem blæti, sem frelsandi hóp „and-nýlendustefnu“, er sannleikurinn allt annar. Hamas er afsprengi hins öfgakennda, fjölþjóðlega Múslímabræðralags, sem hefur það yfirlýsta markmið að skipta út núverandi þjóðríkjum í Mið-Austurlöndum fyrir kalífat byggt á Sharia-lögum, en um leið breiða út pólitískt íslam til fjögurra heimshorna. Í kjarna sínum er það mjög hatursfullt gegn gyðingum, þrungið kvenfyrirlitningu, hommahatri, einræðislegt og laust við umburðarlyndi gagnvart „vantrúuðum“ [sem eru Nota Bene, allir nema múslimar!]. Hin morðóða íranska stjórn hefur verið aðalbirgir vopna og fjármögnunar.

Í fjórða lagi, þegar Ísrael náði stjórn á Gaza í sjálfsvarnarstríðinu árið 1967, var íbúafjöldi svæðisins samkvæmt öllum heimildum undir 400.000. Þegar Ísrael dró sig einhliða til baka árið 2005 hafði íbúafjöldinn meira en þrefaldast í 1,3 milljónir. Þrjátíu og átta ára ísraelsk stjórn kom greinilega ekki í veg fyrir hraða íbúafjölgun.

Í fimmta lagi hefur Gaza á síðustu tveimur áratugum notið milljarða dollara frá ríkisstjórnum og félagasamtökum sem ætlaðar eru til að þróa hagkerfi landsins og mæta mannúðar- og félagslegum þörfum. Í staðinn var fjármagnið að mestu leyti notað til að byggja upp víðtæk hryðjuverkamannvirki, þar á meðal jarðgangakerfi sem sagt er vera lengra en neðanjarðarlestarkerfi Lundúna. Með öðrum orðum, í stað þess að reyna að líkja eftir Dúbaí eða Singapúr, kusu leiðtogar Hamas að vopna Gasa sem vettvang fyrir eyðileggingu Ísraels. Á sama tíma tókst sumum þessara sömu leiðtoga að verða milljarðamæringar í leiðinni og eiga ríkmannleg heimili hjá gestgjöfum sínum í Katar.

Í sjötta lagi vísa raddir Hamas-sinna oft til þess að Gaza sé einskonar „fangelsi undir berum himni“. Þetta orðaval höfðar til hugmyndafræðilegra stuðningsmanna Hamas, en tekur ekki tillit til brottfarar Ísraels árið 2005 og langvarandi áhuga þeirra á friðsælum og blómlegum nágranna.

Þá hunsar hugsun þeirra þá staðreynd að Gaza hefur tvenn landamæri, ekki ein. Gaza liggur að Egyptalandi með þjóð þar sem meirihluti íbúa eru arabar og múslima. Hvers vegna er svo lítið minnst á andstöðu Kaíró við Hamas og Múslímabræðralagið, lokuð landamæri þess við Gaza og synjun Egypta að bjóða Gazabúum aðstoð í neyð, hvorki fyrir né eftir 7. október 2023? Hvað veldur þeirri þögn?

Í sjöunda lagi er ekki hægt að gleima, hafna eða gera lítið úr því sem gerðist 7. október 2023. Þetta var mannskæðasti einstaki dagurinn fyrir Gyðinga síðan Helförina átti sér stað. Hlutfallslega hefði það jafngilt meira en 8.000 breskum konum, körlum og börnum sem var slátrað á 24 klukkustundum, auk þess sem meira en 1.750 manns, þar á meðal aldraðir og ungbörn, voru rænd. Hver hefðu viðbrögð bresku stjórnarinnar verið?

Nei, þetta var ekki frumkvæði frá Gaza til að efla tveggja ríkja lausn, senda skilaboð um sambúð eða hefja þvertrúarlegar og menningarlegar samræður. Þetta var þjóðarmorðstilraun til að drepa eins marga og mögulegt var einfaldlega vegna þess að fólkið bjó í Ísrael og var taldið vera Gyðingar.

Í áttunda lagi var hin mikla áskorun, sem öll hugsanleg ísraelsk stjórnvöld, hefðu staðið frammi fyrir, að sýna fram á hvernig ætti að lama Hamas, bjarga gíslunum, tryggja að þetta gæti aldrei gerst aftur og lágmarka skaða á óbreyttum borgurum.

Verkefnið var ekki auðvelt þegar óvinurinn vopnvæðir vísvitandi óbreytta borgara með því að setja þá í hættu, geymir vopn og stjórnstöðvar í skólum, moskum og sjúkrahúsum, meðhöndlar myndir í fjölmiðlum á kaldhæðnislegan hátt og gefur ekki gaum hugmyndum um alþjóðleg mannúðarlög, meðalhóf, niðurtröppun, aðgang Rauða krossins að gíslunum og þess háttar.

Í níunda lagi, í þoku hvaða stríðs sem er, eru saklausir menn drepnir og særðir á hörmulegan hátt. Það er ólýsanlega sorglegt. En önnur hlið er á málinu. Hamas, getur ekki hafið árásarstríð og síðan grenjað út um allan heim um afleiðingar þess. Þrátt fyrir allar frjálslegar ásakanir gegn Ísrael, hafa fáir herir í sögunni nokkurn tímann gert allt sem í þeirra valdi stendur til að takast á við siðferðileg vandamál stríðs, jafnvel þótt óvinir þeirra hafi ekki snefil af slíku samviskubiti. Til upplýsingar: nákvæmlega hversu margar mannúðarleiðir voru farnar af bandalagsþjóðum til að veita þýskum eða japönskum borgurum aðstoð í síðari heimsstyrjöldinni? Engin.

MEIRA FRÁ DAVID HARRIS

Enginn vill tala um gleymda gyðingaflóttamenn Mið-Austurlanda.

Að lokum verður langtímamarkmiðið að vera það að uppræta róttækni á Gaza. Ekki auðvelt verkefni sem tekur eina nótt, en mikilvægt. Er friðarnefnd Gaza, sem Bandaríkin stofnuðu árið 2025, tilbúin til að takast á við áskorunina? Tíminn einn mun leiða það í ljós.

Róttækni og höfnun eru djúpstæður vandi um alla strandlengjuna. Og þessi róttækni er studd, viljandi eða óviljandi, af víðtæku neti stjórnvalda, embættismanna Sameinuðu þjóðanna og frjálsra félagasamtaka. Þangað til það breytist eru horfur á friði og stöðugleika, því miður, dökkar.

Jafnvel í heimi okkar sem er handan sannleikans (sbr. orðið í inngangi greinarinnar) eru sumir sannleikar einfaldlega of mikilvægir – og of mikið í húfi – til að hunsa þá eða hafna.

David Harris er framkvæmdastjóri Institute for the Study of Global Antisemitism and Policy (ISGAP) og höfundur bókarinnar Antisemitism: What Everyone Need to Know (Oxford University Press, 2025).