Örn Bárður Jónsson – and "BARD-art"

Örn Bárður Jónsson

Minningarorð

+Þórir Stephensen

1931-2026

fv. Dómkirkjuprestur

Útför frá Dómkirkjunni í Reykjavík

þriðjudaginn 21. júlí 2026 kl. 13

Viltu hlusta? Smelltu á tengilinn hér:

Ef MP4 skráin hér fyrir ofan opnast ekki þá er hér fyrir neðan MP3. Prófaðu hana!

Viltu lesa ræðuna? Hún er hér fyrir neðan.

Fyrir rúmum 16 árum, árið 2010, stýrði séra Þórir Stephensen útför í Neskirkju, þar sem ég var þá starfandi. Hann kom til mín fyrir athöfnina, rétti mér sálmaskrána og sagði:

„Nú færðu að sjá hvernig þú átt að jarða mig.“

Ellefu árum síðar, árið 2021, hitti ég hann heima í Miðleiti þar sem hann ítrekaði ósk sína, fékk mér umslag með fyrirmælum um útförina, lagði til guðspjallstexta og vers úr Rómverjabréfinu sem honum var kært og hljóðar svo:

„Verið ekki hálfvolg í áhuganum,

verið brennandi í andanum.

Þjónið Drottni.“ (Rm 12.11)

Og nú stend ég í sporum hans hér í kór Dómkirkjunnar og tala yfir moldum hans. Hann var eins og segir í versinu, brennandi í andanum, talaði tæpitungulaust, kom inn á margt í sinni boðun, brýndi fólk til að lifa í trú og von og var vakinn og sofinn yfir sóknarbörnum sínum.

Sr. Þórir Stephensen, fv. dómkirkjuprestur og staðarhaldari í Viðey, lést á Hjúkrunarheimilinu Skjóli 30. júní, á 95. aldursári.

Þórir fæddist í Reykjavík 1. ágúst 1931. Hann lauk guðfræðiprófi frá Háskóla Íslands 1954 og stundaði framhaldsnám í kennimannlegri guðfræði í Pullach í Þýskalandi 1964-1965. Hann lauk námi í skjalavörslu og skjalasöfnun frá HÍ 1990 og meistaraprófi í kirkjusögu við sama skóla 2002.

Hann vígðist yngstur manna á Íslandi til prests, 22 ára, árið 1954 er hann var settur sóknarprestur í Staðarhólsþingum í Dölum. Til Sauðárkróks flutti hann árið 1960 og var þar sóknarprestur til 1971. Hann var aðstoðarprestur við Dómkirkjuna í Reykjavík 1971 til 1973 en var þá kjörinn dómkirkjuprestur og gegndi þeim starfa til 1989.

Þá varð hann staðarhaldari í Viðey og sinnti því starfi til sjötugs. Hann sinnti einnig kennslu, bæði á Sauðárkróki og í Hagaskóla í Reykjavík. Þórir lét til sín taka í margvíslegum félagsstörfum, m.a. í Rótarýhreyfingunni, Lions, Rauða krossinum og Frímúrarareglunni. Hann var jafnframt virkur í kjaramálum fyrir hönd Prestafélagsins og Bandalags háskólamanna.

Þórir var ákafur áhugamaður um sögu og var sæmdur riddarakrossi hinnar íslensku fálkaorðu árið 2008 fyrir störf í þágu kirkju, sögu og samfélags.

Eftir hann liggja margvísleg ritverk, meðal annars Saga Dómkirkjunnar í Reykjavík, Saga kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma og Stefán sterki, myndbrot úr mannsævi, en það var saga sr. Stefáns Stephensen afa hans. Meistararitgerð hans fjallaði um próventu í klaustrum á miðöldum.

Eiginkona Þóris var Dagbjört Gunnlaugsdóttir frá Sökku í Svarfaðardal, fædd 1927. Hún lést 2023. Börn þeirra voru þrjú; Elín, f. 1955, og Þóra, f. 1957, sem báðar eru látnar, og Ólafur, f. 1968. Barnabörnin eru fimm og síðasta prestverk Þóris var að skíra lítinn langafadreng 2023. Síðustu tvö og hálfa árið var Þórir í sambandi með Sigrúnu Cortes.

Þetta eru knöpp æviágrip en ítarlegri texta mun ég birta á vefsíðu minni.

Þegar hann tók við fyrsta prestakalli sínu 22ja ára voru kjör hans önnur en síðar urðu:

„Þau hjón fengu leigð í Tjaldanesi í Saurbæ tvö herbergi, sem voru samtals 15 fermetrar að flatarmáli. Þeim fylgdi aðgangur að eldhúsi, einn bás í fjósi og hesthúskofi. Ekki varð hjá því komist að hafa tvo hesta á járnum vegna vetrarferðanna til að messa, jarða, húsvitja og sinna öðrum prestsstörfum, bæði á Skarðsströndinni og þó fyrst og fremst vegna ferðanna fyrir Gilsfjörð til að messa í Garpsdal. Vegurinn var þá að stórum hluta niðri í fjöru á suðurströndinni, og fyrir vestan fjörðinn var mjög hættulegur vetrarvegur í s.n. Slitum sem mjög voru í umræðunni, þegar rök voru færð fyrir nauðsyn brúar yfir Gilsfjörð. Sr. Þórir er trúlega síðasti presturinn, hér á landi, sem þurfti að leggja slík ferðalög á sig, en Garpsdalssókn var lögð til Reykhóla, er hann hætti. Kom aldrei fyrir á þessum árum, að messufall yrði fyrir það, að presturinn kæmist ekki.“

„Sr. Þórir hafði verið í byggingavinnu öll sín skólaár. Reynsla hans kom sér vel við uppbygginguna á Hvoli, en hann vann mikið að henni sjálfur.“

Dagbjört og Þórir lögðu gjörva hönd á margt í sinni þjónustu fyrir vestan og norðan og svo hér í höfuðborginni. Hún var með honum í öllu.

„Eftir að prestssetrið var risið að Hvoli, varð það strax að miðstöð sveitarinnar. Auk þess að söfnuðurinn kæmi þangað í messukaffi og til kóræfinga, tóku þau hjón að sér að halda þar ýmsa fundi, húsmæðra- og bændanámskeið. Þyrfti að taka á móti hópum ferðafólks í mat eða kaffi, var yfirleitt ekki í önnur hús að venda en prestssetrið. Þegar héraðslæknirinn í Búðardal þurfti að kalla fólk saman til bólusetningar, ungbarnaskoðunar og annars slíks, var það gert á Hvoli. Hann gerði sr. Þóri að aðstoðarmanni sínum, kenndi honum að meðhöndla sprautu og lét hann liggja með fúkkalyf. Þegar Svínadalur var ófær á vetrum, fékk læknirinn gjarnan sjúkdómslýsingar í síma og þá var það oft útkoman að senda sóknarprestinn til að sprauta sjúklingana. Þess utan kom fyrir, að hann fór sérstakar ferðir á hestum suður fyrir Svínadal, sem þá var ófær bílum, til að sækja lyf eða lækni. Aldrei var krafist greiðslu fyrir neitt af ofangreindri þjónustu, nema bensíni á bíl, þegar svo bar undir.

Það liggur í augum uppi, að það starf, sem hér hefur verið lýst, byggðist ekki síst á því, að frú Dagbjört stóð afar sterk við hlið manni sínum.“

Árin hér í Dómkirkjunni einkenndust af annríki. Hann varð afar eftirsóttur útfararprestur. Hann var vandvirkur. Verklag hans var þannig, að eftir að hann hafði hitt ástvini, fór hann heim og handskrifaði ræðuna og heimsótti fólkið aftur kvöldið fyrir útför, las ræðuna yfir til að tryggja að allt væri rétt og í lagi. Slík vinnubrögð eru til fyrirmyndar.

„Verið ekki hálfvolg í áhuganum,

verið brennandi í andanum. Þjónið Drottni.“

Páll postuli var á leið til Rómar veturinn 57/58 – aldarfjórðungi eftir krossfestingu og upprisu Krists. Hann hafði eignast lifandi trú eftir að hafa mætt hinum upprisna sem kom til hans í dýrðarljósi. Og þessi hatrammi andstæðingur kristinna manna varð á örskömmum tíma einn af þeim sem lögðu leið sína í bæi og borgir Rómaveldis til að vitna. Í flestum tilfellum fórnuðu þessir vottar lífi sínu fyrir vitnisburðinn um hinn upprisna frelsara. Páll er talinn hafa verið hálshöggvinn í Róm. Enn deyr fólk í Nígeríu, Súdan, Íran og víðar, er tekið af lífi fyrir trú sína á Jesú. Og fólk heyrir þetta ekki og fjölmiðlar segja fátt, eða eins og vinur minn sagði: „No Jews, No news.“ Engir Gyðingar. Engar fréttir.

Heimurinn er enn vettvangur fyrir fylgjendur Krists að bera honum vitni og sigri hans yfir dauðanum.

Og hvar erum við sem þjóð um þessar mundir? Sumir stjórnmálamenn hafa sagt að trúarskoðanir skuli ekki heyrast í „hinu opinbera rými“! Og þá spyr ég, eins og ég spurði, norska stjórnmálamenn, sem töluðu á sömu nótum, þegar ég starfaði sem prestur í Noregi og andmælti slíkri heimsku og sagði eitthvað á þessa leið: þið viljið afneita skoðunum annarra með því að banna þær í hinu opinbera rými, en leyfa þar ekkert nema ykkar eigin skoðanir, ykkar trú! Og ég ritaði grein gegn heimskunni í blaðið – Vårt land – og andmælti þeim pólitíska villuanda sem þar ríkti um skeið og svífur enn yfir vötnum þar og hér á landi og víða á Vesturlöndum. Ef slík hugsun er látin fara alla leið yrði að banna knattspyrnumönnum. að signa sig í leik, eins þeim er tamt, sem koma frá kaþólskum löndum!

Nýlega hlýddi ég á ræðu konu sem heiðruð hefur verið í Bretlandi sem besti skólastjóri landsins. Hún talaði tæpitungulaust gegn dellunni sem þar hefur viðgengist í skólum og börn og unglingar hafa á undanförnum áratugum þolað sem heilaþvott með gruggugu vatni kolrangs söguskilnings og andófi gegn vestrænum gildum. Þau fá þá röngu hugmynd að saga Vesturlanda sé helsta vandamál veraldar. Bretland er að sumra áliti að hruni komið vegna slíkrar hugsunar og ég óttast að við stefnum sömu leið.

„Verið ekki hálfvolg í áhuganum,

verið brennandi í andanum. Þjónið Drottni.“

Hvar stöndum við þegar þessi hvatning heyrist? Skynjum við gruggið og greinum það frá ferskvatni skaparans eða fljótum við að feigðarósi eins og hvert annað sull?

Séra Þórir bað mig að leggja út af orðum postulans og ég tala hér tæpitungulaust eins og hann var sjálfur vanur að gera. Hann stóð vaktina hér í Dómkirkjunni um árabil. Ræður hans og atferli í prestsþjónustunni voru laus við hálfvelgju. Boðskapur hans var skýr og sannfæringin klár.

Sr. Þórir tók áföllum og sorgum sínum af karlmennsku með trú og von í hjarta. Hann missti dætur sínar báðar, tengdason og eiginkonu. Ég var viðstaddur er hann jarðsöng tengdason sinn. Það gerði hann af einstakri hlýju, styrk og trúarvissu, svo aðdáun vakti.

Segja má að frjálslynda guðfræðin hafi sannarlega verið eitt af megineinkennum í guðfræðilegri afstöðu og boðun sr. Þóris. Afstaða hans mótaðist af ríkri áherslu á víðsýni, sögulega gagnrýni og sátt á milli ólíkra áherslna í íslensku trúarlífi. (timarit.is) Þeir tókust á, hann og sr. Heimir Steinsson sem ritaði hina umdeildu grein sína „Tilvera til dauða – trúin hrein“ í Kirkjuritið 1975. Hún olli uppnámi en greinin var innblásin tilvistarstefnu og módernisma og beindist gegn áhrifum spíritisma og sálarrannsókna innan Þjóðkirkjunnar (timarit.is) Sr. Þórir steig þá inn í þá umræðu sem fulltrúi hinnar hefðbundnu, íslensku, frjálslyndu guðfræði. Ólíkt sr. Heimi, sem vildi hreinsa spíritisma út úr kirkjunni, benti sr. Þórir á að það væri frumkvöðlum á borð við Harald Níelsson og Einar H. Kvaran að þakka að sálarrannsóknarhreyfingin klofnaði ekki frá kirkjunni á sínum tíma. Fyrir sr. Þóri átti frjálslynd guðfræði að rúma ólíkar straumstefnur. Hann vildi ekki þröngsýna kreddufestu eða útilokun, heldur víðsýna þjóðkirkju. Guðfræði hans einkenndist frekar af því að vera frjálslynd verndarstefna. Hann barðist fyrir rétti spíritista til að rúmast innan kirkjunnar og sýndi sögulegri arfleifð þeirra virðingu, án þess þó að gera dularfullt fólk eða spiritískar upplifanir að miðpunkti í eigin prédikun.

Skoðanir fólks breytast í deiglu daganna. Ég nefndi fyrr áhrif heiðinnar hugsunar. Heiðnin kemur m.a. fram í svonefndri slaufunarmenningu – í þeirri áráttu að kansellera fólki – reka það út af vellinum eins og dómari í knattspyrnuleik. En reglurnar í knattspyrnu, eru ekki lífsreglurnar stærstu og mestu. Í lífinu gilda hinar kristnu reglur um að elska náungann. Og við elskum þá manneskjuna en þurfum hvorki að elska eða samsinna skoðunum hennar né verkum, hvað þá mistökum og misgjörðum. Þetta þekkja prestar sem stunda sálgæslu og vita að í hverri manneskju býr guðsneisti. Slaufunarmenning er ómenning, hún er heiðindómur. Forfeður okkar og mæður bjuggu við dómsvald sem dæmdi til skóggangs, fjörbaugs eða til fjársekta. Þá var engin fyrirgefning, engin náð, engin miskunn, bara útilokun, bara hefnd og grimmd götunnar. Viljum við innleiða það á ný?

Hinn frægi heimspekingur, Jürgen Habermas (1929-2026), sem var 2 árum eldri en sr. Þórir, sagði að Vesturlönd hefðu allan sinn siðagrunn úr Biblíunni. Hann tiltók tvö hugtök. Réttlætishugsun Gyðinga úr GT og kærleikskenningu Krists NT. Habermas var yfirlýstur guðleysingi, en hann þekkti rætur sinnar menningar og gekkst við þeim.

Uppáhaldsorð séra Þóris voru þessi:

„Ég á ekki sannleikann,

en um hitt bið ég,

að sannleikurinn eigi mig.“

Hann gekkst við gjörðum sínum og mistökum, iðraðist og baðst fyrirgefningar.

Hann vitnaði í Stephan G. Stephansson, við útskrift sonardóttur sinnar úr lögfræði 13. júní s.l., rúmum tveimur vikum fyrir andlátið og flutti þessi mergjuðu orð, keikur og styrkur:

Þitt er menntað afl og önd,

eigirðu fram að bjóða:

hvassan skilning haga hönd,

hjartað sanna og góða.

Sr. Þórir þekkti lífsbaráttuna, hafði sjálfur vaxið úr fátækt til metorða. En hver sem staða okkar er í lífinu, þá er hin kristna skilgreining ætíð til staðar, um að við erum öll breyskar manneskjur.

Að vera sér þess meðvitandi að við erum öll syndugar manneskjur er mikilvægara en flest annað. Syndin er ekki einhver móralismi, einhver tilfellafræði um það hvernig fólki verði fótaskortur á lífsveginum. Nei, syndin merkir geigun, að vera í sundur frá skapara sínum, eðli og uppruna, að vera framandi sjálfum sér og lífinu í sínu stóra samhengi. Það er syndin. Hún er geigun. Fyrsti bílinn sem ég átti var syndugur. Hann var með hlaup í stýrinu sem gerði það að verkum að hann leitaði ætíð út af veginum. Mitt hlutverk var að halda bílnum á veginum. Löngu síðar, þegar ég nam guðfræði, varð mér ljóst að sami vandi er í mér sjálfum og öllum öðrum mönnum, körlum sem konum. Við erum öll með hlaup í stýrinu og okkur hættir til að fara út af hinni réttu leið.

Talandi um bíla, þá var Þórir oft á hraðferð. Hann hafði mikið að gera í vinnunni og svo voru það börnin og afabörnin sem þurftu aðstoð. Börnin minnast afa með hlýju og brosi á vör. Í honum var engin hálfvelgja, sögðu þau við mig. Afi var virðulegur maður, en lék við okkur og gerði grín, henti sér í grasið í boltaleik, faldi sig í þvottakörfunni rúmlega sjötugur og kom á óvart. Hann var virðulegur prestur en líka sprellikarl. Þau fóru oft með honum í Kringluna en það gat tekið óratíma því hann þekkti svo marga. Þau segja líka að honum hafi hætt til að týnast í Bónus af sömu orsök. Ætíð var hann til staðar fyrir skutl til að græja eitthvað og var fljótur að því. Hann skutlaði þeim í sjúkraþjálfun, í fermingarfræðslu og spurði út í hvað presturinn hefði kennt þeim og bætti svo við því sem honum fannst kannski vanta uppá! Hann var vakinn og sofinn yfir velferð þeirra. Hann sagði við Ólaf son sinn nýlega: Nú verður þú að leggja inn pening á hann Bjarna, langafastrákinn minn, til að kaupa landbúnaðarvélar. Hann vildi að barnabörnin vissu að þau væru honum ætíð nærri í hug og hjarta.

Hann var greiðvikinn og fljóthuga eins og þegar

vegabréf tengdadótturinnar hafði gleymst heima. Þórir

skutlaði því til Keflavíkur í „forgangsakstri“ eins og það heitir

á lögreglumáli. Hann tók oft „afabeygjur“ með tilheyrandi

ískri, segja þau og ef einhver svínaði á hann þá kom það

fyrir að Þórir elti viðkomandi til að ræða málið og klára það.

Hann tók virkan þátt í þjóðfélagsumræðu, varði kirkju og kristni og stakk á kýlum í samfélaginu. Hann ræktaði samband við ótrúlega marga, lét sig varða m.a. sagnfræði og fornleifafræði, hafði yndi af kveðskap, studdi mörg þurfaverk í þjóðfélaginu og sýndi samkynhneigðum stuðning í baráttu þeirra fyrir því að verða ekki slaufun að bráð. Hann gat verið fastur fyrir og ákveðinn en mýktist með aldrinum, segja afkomendur.

Hann var félagslyndur. Við kynntumst einna best í gegnum Frímúrararegluna, en þar er fjöldi kollega okkar í hópi um 3.500 karla. Hann var valinn til að vera Æðsti kennimaður Reglunnar og ég naut þess heiðurs að taka við af honum og gegna því í nokkur ár. Reglan leiðir okkur á grundvelli kristinnar trúar með sínum aðferðum í leit að skilningi á ljósi og sannleika lífsins.

Ég ræddi áðan um syndina. Hún er ekki bara einhver mistök og misgjörðir, hún er ástand sem einkennir okkur öll. Kristur kenndi fólki að elska og fyrirgefa. Gyðingar höfðu þróað lögmál sem takmarkaði hefnd og því segir í fornum textum, „auga fyrir auga og tönn fyrir tönn“ en ekki höfuð fyrir auga, handlegg eða fót fyrir eina tönn. Nei, hefndinni voru settar skorður. Og þegar menn komu með hórseka konu til Jesú sem lögmálið leyfði að yrði grýtt til dauða, þá laut Jesús „niður og skrifaði með fingrinum á jörðina. Og þegar þeir héldu áfram að spyrja hann rétti hann sig upp og sagði við þá: „Sá ykkar sem syndlaus er kasti fyrstur steini á hana.“ (Jóh 8) Og við heyrum nánast hvernig steinarnir féllu til jarðar með dynkjum og sjáum synduga karla ganga sneypta frá fundi sínum með Jesú.

Já, hver er ég að dæma aðra? Ég er sjálfur syndugur maður.

Um þetta snýst hin kristna þjónusta, að beina fólki á réttan veg og sinna syndugu fólki og ekki síst þeim sem eru sjúk. Þess vegna hóf Kaþólska kirkja skipulagt hjúkrunar- og umönnunarstarf hér á landi á fyrstu öldum kristni. Fólk settist í helgan stein. Já, „í“ stein v.þ.a. fólk flutti í klaustrið, í steinhúsið og var hjúkrað þar til æviloka. Og fólk greiddi fyrir með jarðarparti, því heilbrigðisþjónustan var ekki ókeypis þá fremur en nú. Um þennan hluta verlferðarkerfisins ritaði sr. Þórir meistaraprófsritgerð í kirkjusögu um hina svonenfndu Próventu sem hann skilaði á áttræðisaldri. Hann var sívinnandi allt fram á efstu ár.

Siðbótarkirkjan hóf svo menntun barna og þar með hófst almennt skólastarf í landinu. Og löngu seinna var sett á fót sérstakt embætti fangaprests til að sinna þeim sem orðið hefur alvarlega á í lífinu. Mannúðin er í fyrirrúmi.

Kirkjan hefur mótað þjóð okkar í yfir þúsund ár. Hún á að standa áfram gegn slaufunarmenningu og útilokun á grundvelli réttlætis og kærleika.

Hvað verður um börn sem aldrei heyra um Jesú, sem lagði grunninn að velsæld veraldar og færði heiminum frið og farsæld? Hvað verður um fólk sem aldrei heyrir sálmasöng, kann ekki eitt vers utanbókar, kann ekki að taka undir með englunum á jólum? Ég hefði ekki viljað fara á mis við það sem ég lærði í bernsku í mínum heimabæ. Við fórum í barnamessur á Ísafirði og í Salem hjá hvítasunnumönnum og á samkomur á Her. Og þar var sungið um Jesú og Biblíusögur kenndar, bæði í barnaskólanum og einnig í gaggó.

Þórir var mikill Stefánungur, stoltur af sinni ætt, en hann ólst upp á fátæku heimili því faðir hans hafði orðið gjaldþrota. Hann þekkti því skort og kröpp kjör. En gæfa hans var að hann vígðist til prestsþjónustu. Og hann efldi almennan söng í sínum kirkjum. Það gerði einnig frændi hans, Magnús Stephensen, konferensráð. Þeir eru ekki feðgar í beinan legg, heldur er Þórir kominn af Stefáni amtmanni, bróður Magnúsar — í fimmta lið frá sameiginlega forföðurnum Ólafi stiftamtmanni. Magnús var frjálslyndur í hugsun og gaf út nýja sálmabók á sínum tíma með mörgum nýjum sálmum, bæðið textum og tónum. Hún var nefnd Aldamótabókin og var prentuð í Leirárgörðum. Fólk kunni sinn Grallara fram að þeim tíma þ.e. hinn gamla graduale- eða þrepasöng kirkjunnar og fannst að Magnús væri að gera þjóðina „grallaralausa“ og voru ekki allir ánægðir með uppátæki hans og kölluðu bókina því Leirgerði. En hún hafði nú sín áhrif með nýjum straumum frá meginlandinu. Lífið tekur breytingum, en sannleikurinn ekki.

Margt mætti ræða fleira hér í dag og gera viðburðaríkri ævi sr. Þóris margfalt betri skil, en það gera fleiri en ég með minningagreinum og fræðimenn munu án efa fjalla um hann á komandi árum, enda var hann eftirminnilegur prestur og fræðimaður.

Sr. Þórir er hér hjá okkur í minningu og andans nærveru. Ég lýk þessum minningarorðum með hans eigin orðum sem hann sendi mér fyrir margt löngu:

Hann mælir fyrir sjálfan sig og segir, en Þórir „hefur, að sterkri sannfæringu hans sjálfs, verið opnuð ný og æðri braut, sem hann kaus að lýsa með orðum Klettafjallaskáldsins, Stephans G. Stephanssonar:

Fjarst í eilífðar útsæ

vakir eylendan þín:

nóttlaus voraldar veröld,

þar sem víðsýnið skín.

Þannig horfði hann til hins mikla meginlands eilífðarinnar. Þar er kletturinn með hinni tómu gröf og hin „nóttlausa voraldar veröld“ breytist í upprisu sólar í austri og eilífan dag hennar þar sem okkar allra bíður, „meira að starfa Guðs um geim.“

Síðustu orðin voru honum töm sem frjálslyndum guðfræðingi og víðsýnum.

Ég þakka vináttu hans og velgjörðir við mig og framlag hans til íslenskrar menningar og kristni.

Guð blessi minningu séra Þóris Stephensen og horfinna ástvina hans og Guð blessi fólkið hans allt og okkur sem enn erum á lífsveginum.

Í Guðs friði.

Amen.

Þá flyt ég hér svohljóðandi kveðju:

„Biskup Íslands, þakkar séra Þóri Stephensen, fyrir hönd Þjóðkirkjunnar, dygga og trúa þjónustu í þágu kirkjunnar.“

Hér eru ítarlegri æviágrip sem séra Þórir lét eftir sig:

Samantekt um ævi og störf sr. Þóris Stephensen

Sr. Þórir er Reykvíkingur, f. 1. ágúst 1931. Hann varð stúdent frá M.R. 1951, en lauk svo kandidatsprófi í guðfræði í janúar 1954, eftir tveggja og hálfs árs nám, en meðalnámstími var þá fjögur ár. Hann var vígður sóknarprestur í Staðarhólsþingum í Dalaprófastsdæmi í júní sama ár aðeins 23 ára gamall. Til þess þurfti forsetaleyfi, því ekki má vígja mann til prests fyrr en á því ári sem hann verður 25 ára. Sr. Þórir er yngsti prestur, sem hefur verið vígður til prestsþjónustu hér á landi síðan Prestaskólinn var stofnaður 1847. Á háskólaárunum var hann formaður Bræðralags, kristilegs félags stúdenta árin 1952- 53.

Sr. Þórir og kona hans, Dagbjört G. Stephensen, frá Sökku í Svarfaðardal, tóku þá ákvörðun að sækja ekki um neitt þeirra grónu prestakalla, sem stóðu til boða 1954. Þau vildu heldur fá eitthvert þeirra brauða, sem höfðu verið prestlaus lengi, jafnvel áratugi, og voru sum nánast húsalaus. Þannig langaði þau til að gera gagn, byggja upp, verða að liði. Þau völdu Staðarhólsþingin, sem höfðu verið prestlaus í 25 ár, en fengið aukaþjónustu frá Hvammi í Dölum. Þar biðu fjórar kirkjur þjónustunnar. Auk heimakirkjunnar, Staðarhólskirkju, voru það Garpsdalskirkja í Geiradal, Skarðskirkja á Skarðsströnd og Dagverðarneskirkja í Klofningshreppi. Sr. Þórir lofaði sóknarbörnum sínum vestra að fara ekki þaðan fyrr en aðstæður væru orðnar þannig á prestssetrinu að Hvoli, að auðvelt ætti að vera að fá prest þangað í hans stað.

Þau hjón fengu leigð í Tjaldanesi í Saurbæ tvö herbergi, sem voru samtals 15 fermetrar að flatarmáli. Þeim fylgdi aðgangur að eldhúsi, einn bás í fjósi og hesthúskofi. Ekki varð hjá því komist að hafa tvo hesta á járnum vegna vetrarferðanna til að messa, jarða, húsvitja og sinna öðrum prestsstörfum, bæði á Skarðsströndinni og þó fyrst og fremst vegna ferðanna fyrir Gilsfjörð til að messa í Garpsdal. Vegurinn var þá að stórum hluta niðri í fjöru á suðurströndinni, og fyrir vestan fjörðinn var mjög hættulegur vetrarvegur í s.n. Slitrum sem mjög voru í umræðunni, þegar rök voru færð fyrir nauðsyn brúar yfir Gilsfjörð. Sr. Þórir er trúlega síðasti presturinn, hér á landi, sem þurfti að leggja slík ferðalög á sig, en Garpsdalssókn var lögð til Reykhóla, er hann hætti. Það kom aldrei fyrir á þessum árum, að messufall yrði fyrir það, að presturinn kæmist ekki.

Á Hvoli voru öll hús að falli komin, en fljótlega var hafist handa við uppbyggingu. Vorið 1956 fluttu prestshjónun í nýbyggt hús og um haustið það ár var einnig lokið við að byggja þar fjós, hesthús, fjárhús og hlöðu. Svo kom einnig verkfærageymsla. Þetta eru þau hús, sem standa enn á Hvoli. Þar hefur engu verið við bætt síðan. Þangað kom og strax prestur, er sr. Þórir flutti með fjölskyldu sína, og sat þar á fimmta áratug. Heimatúnið á Hvoli stækkaði sr. Þórir um helming, úr 5 hekturum í 10. Auk þess voru rennisléttar, víðáttumiklar engjar girtar og þeim breytt í töðuvöll með réttri áburðargjöf.

Sr. Þórir hafði verið í byggingavinnu öll sín skólaár. Reynsla hans kom sér vel við uppbygginguna á Hvoli, en hann vann mikið að henni sjálfur.

Sr. Þórir kom einnig mikið að félagsmálum vestra. Auk hefðbundinna skólanefndar-, áfengisvarnanefndar-, og prófdómarastarfa var hann þar í kaupfélagsstjórn öll árim, síðast varaformaður. Hann var einnig formaður bókasafnsnefndar Saurbæjarhrepps. Þórir var í skólaráði Húsmæðraskólans á Staðarfelli 1955-60 og formaður 1956-60. Hann var einnig í fræðsluráði Dalasýslu 1955-60 og í stjórn Byggðasafns Dalasýslu 1958-60 og Héraðsbókasafns Dalasýslu 1958-60. Auk þess stofnaði hann lítið skólabókasafn við skólann að Kjarlaksvöllum, safn, sem svo var sameinað safni skólans að Laugum í Sælingsdal.

Er prestssetrið var risið að Hvoli, varð það strax að miðstöð sveitarinnar. Auk þess að söfnuðurinn kæmi þangað í messukaffi og til kóræfinga, tóku þau hjón að sér að halda þar ýmsa fundi, húsmæðra- og bændanámskeið. Þyrfti að taka á móti hópum ferðafólks í mat eða kaffi, var yfirleitt ekki í önnur hús að venda en prestssetrið. Þegar héraðslæknirinn í Búðardal þurfti að kalla fólk saman til bólusetninga, ungbarnaskoðunar og annars slíks, var það gert á Hvoli. Hann gerði sr. Þóri að aðstoðarmanni sínum, kenndi honum að meðhöndla sprautu og lét hann liggja með fúkkalyf. Þegar Svínadalur var ófær, fékk læknirinn gjarnan sjúkdómslýsingar í síma og þá var það oft útkoman að senda sóknarprestinn til að sprauta sjúklingana. Þess utan kom fyrir, að hann fór sérstakar ferðir á hestum suður fyrir Svínadal, sem þá var ófær bílum, til að sækja lyf eða lækni. Aldrei var krafist greiðslu fyrir neitt af ofangreindri þjónustu, nema fyrir bensíni á bíl, þegar svo bar undir.

Það liggur í augum uppi, að það starf, sem hér hefur verið lýst, byggðist ekki síst á því, að frú Dagbjört stóð afar sterk við hlið manni sínum.

Árið 1960 var sr. Þórir skipaður sóknarprestur í Sauðárkróksprestakalli eftir óvenju harðar kosningar. Þar var messað í Sauðárkrókskirkju, á Ríp og á Sjúkrahúsi Skagfirðinga. Sr. Þórir stofnaði þar æskulýðsfélag með fyrstu fermingarbörnum sínum. Það gekk í Æskulýðssamband kirkjunnar í Hólastifti. Sr. Þórir var í stjórn þess ásamt þeim sr. Pétri Sigurgeirssyni á Akureyri og sr. Sigurði Guðmundssyni á Grenjaðarstað. Þeir þrír voru í forystu fyrir uppbyggingu Sumarbúðanna og kirkjumiðstöðvarinnar að Vestmannsvatni, stofnunar sem skipti sköpum í kirkjulegu starfi á Norðurlandi.

Sr. Þórir var kallaður til þáttöku í fjölþjóðlegu vinnubúðastarfi ungs fólks, sem var öflugt hér, á meðan sr. Ólafur Skúlason var æskulýðsfulltrúi þjóðkirkjunnar. Þeir sr. Þórir og hann unnu saman í skosk-íslenskum búðum á Núpi í Dýrafirði og sumarið 1963 fóru frú Dagbjört og sr. Þórir fyrir íslenskum hópi, sem vann með Skotum og Frökkum að Carberry Tower í Mussleborough í nánd Edinborgar. Sumarið 1964 voru enn skosk- íslenskar búðir heima á Hólum í Hjaltadal. Þar stjórnaði sr. Þórir.

Um haustið það ár þáði sr. Þórir styrk til framhaldsnáms á kandidataskóla þýsku, lúthersku kirkjunnar í Pullach í V. Þýskalandi. Hann var þar 8 mánuði í praktísku námi. Þar var margt að sjá og læra. Safnaðarstarf var mjög öflugt í safnaðarheimilum, sem ásamt kirkju og prestssetri mynduðu safnaðamistöðvar í flestum prestaköllum. Er sr. Þórir kom heim vorið 1965 var næsta hús við Sauðárkrókskirkju, Gamli spítalinn, til sölu. Sr. Þórir vildi, að söfnuðurinn keypti húsið og breytti því í safnaðarheimili. Það rauk ekkert af fjárhag kirkjunnar um þessar mundir, og því voru sóknarnefndarmenn tregir í taumi. En sr. Þórir lét sig ekki og útkoman varð sú, að hann fékk leyfi til að kaupa húsið í nafni safnaðarins, en hann fékk ekki eina krónu til þess. Skilyrðin voru, að skipuð yrði sérstök safnaðarheimilisnefnd, þar sem sr. Þórir væri sjálfur formaður og stýrði allri fjáröflun. Það eina sem sóknarnefndin lagði til, var lítill lager af póstkortum og heillaskeytaútgáfa, sem sr. Þórir hafði stofnað til. Sr. Þórir fékk öfluga einstaklinga í lið með sér og ekki síst söfnuðinn sjálfan, sem gjarnan vildi leggja góðu málefni lið. Sjálfboðaliðar komu húsinu í nothæft ástand og til varð fyrsta safnaðarheimili á Íslandi, sem var sjálfstæð bygging, en á einstaka stað voru komnir vísar að slíkum heimilum í kirkjukjöllurum, á kirkjuloftum eða í viðbyggingu við kirkju. Þetta varð betra með ári hverju sem og starfið er þar var unnið undir forystu og leiðsögn sr. Þóris. Fyrir fáum árum sagði þáverandi formaður sóknarnefndar opinberlega, að þó að sr. Þórir hefði ekki komið öðru í verk fyrir kirkjulegt starf á Sauðárkróki, auk hins hefðbundna helgihalds, þá hefði þetta verið nóg. – Og allt það mikla starf, sem sr. Þórir lagði á sig á þessu sviði á Sauðárkróki, var unnið án nokkurs endurgjalds, m.a.s. húsvarslan sem hann annaðist i Safnaðarheimilinu.

Þýskalandsdvöl hans hafði víðtækari áhrif á kirkjulegt starf hér heima. Má þar nefna fyrstu hljómplötuútgáfu á vegum kirkjunnar, tvær plötur er ÆSK í Hólatifti gaf út og síðan fyrstu fermingarbarnabúðir á Íslandi, sem sr. Þóri tókst þó ekki að gera að veruleika, fyrr en hann var orðinn dómkirkjuprestur í Reykjavík og fór með hópa fermingarbarna til dvala í Skálholti.

Á þessum árum var ekki um auðugan garð að gresja, hvað snerti fræðsluefni fyrir fermingarbörn. Sr. Þórir tók sig því til, þýddi og staðfærði sænskt kver, Kristen troslära, eftir Ebbe Arvidson og Tage Bentzer. Ritið birtist í sjö útgáfum á árunum 1970-89 og var aðalkennslubókin í þessum efnum í nærri aldarfjórðung.

Skagfirðingar kölluðu sr. Þóri til forystu í Sögufélagi Skagfirðinga. Hann tók við formennsku af Jóni Sigurðssyni alþingismanni á Reynistað 1961 og stýrði félaginu næstu fimm árin. Þar bar þá hæst útgáfu félagsins á Skagfirskum æviskrám 1890-1910 I-IV. Þórir var formaður útgáfunefndar I. og II. bindis, ritstjóri I. bindis, í útgáfunefnd III. og IV. bindis og skrifaði þætti í þau öll. Á þessum árum var hann einnig um skeið í ritnefndum blaðanna Tindastóls og Norðlendings.

Sr. Þórir er mikill áhugamaður um framgang Hólastaðar í Hjaltadal. Ásamt sr. Helga Tryggvasyni í Miklabæ og Gísla Magnússyni í Eyhildarholti stofnaði hann Hólafélagið, sem stóð fyrir Hólahátíðum og stefndi að stofnun andlegrar aflstöðvar þar heima, sem nú er orðin að veruleika. Hann var formaður félagsins um tveggja ára skeið.

Sr. Þórir og Stefán Ólafur Stefánsson póstmeistari á Sauðárkróki gengu til liðs við Eyþór Stefánsson organista og tónskáld, stofnuðu Tónlistarfélag Skagafjarðar, sem aftur stofnaði Tónlistarskóla Skagafjarðar, er tók til starfa 1965. Sr. Þórir var ritari stjórnar félagsins. Hann var félagi í Rotaryklúbbi Sauðárkróks og forseti klúbbsins eitt kjörtímabil. Hann var formaður fræðsluráðs Sauðárkróks og vann mikið með arkitektum að því að skapa hið vandaða skólahús, sem byggt var yfir Gagnfræðaskólann.

Öllu þessu félagslífi fylgdi mikill gestagangur, og það kom að sjálfsögðu mest í hlut prestshjónanna á Sauðárkróki að sinna honum, enda stóð heimili þeirra ætíð opið og örlæti þeirra og gestrisni voru rómuð.

Áður en sr. Þórir fór frá Sauðárkróki, hafði hann vakið hreyfingu um að endurreisa og endurvígja kirkjuna á Sjávarborg, sem var fyrsta sóknarkirkja Sauðkrækinga, en var þá skemma heima á staðnum. Hún var endurvígð 1983. Sr. Þórir skrifaði um hana og Barðskirkju í hið merka safnrit um friðaðar kirkjur, Kirkjur Íslands.

Sumarið 1971 tók sr. Þórir köllun sr. Jóns Auðuns dómprófasts um að gerast aðstoðarprestur hans. Hann var svo kosinn dómkirkjuprestur 1973 og gegndi því embætti til 1989. Þar var ekki setið auðum höndum frekar en í fyrri embættunum. Sr. Þórir var þar með öflugt æskulýðsstarf. Hann átti frumkvæði að því, að Dómkirkjan var tekin til endurgerðar og er í dag glæsilegri en nokkru sinni fyrr. Það var einnig fyrir hans frumkvæði og mikla vinnu, að kirkjan fékk nýtt orgel og svo loforð fyrir húsnæði fyrir safnaðarheimili, sem Reykjavíkurborg leigði fyrst en gaf síðan.

Sr. Þórir naut mikilla vinsælda sem dómkirkjuprestur og hafði ágæta kirkjusókn. Honum var trúað fyrir hinum vandasömustu athöfnum. Má þar nefna, að hann jarðsöng þrjá forsætisráðherra, þá Jóhann Hafstein, Ólaf Jóhannesson og Gunnar Thoroddsen og eiginkonur tveggja þeirra fyrr nefndu. Vinsældir hans voru ekki síst bundnar við jarðarfarir, og þegar mest var, kom hann að nærri 10% allra jarðarfara á landinu eða um 140 á einu ári.

Sumurin 1974-80 stjórnaði hann, í sumarleyfum sínum, ásamt eiginkonu sinni orlofsbúðum fyrir aldraða á Löngumýri í Skagafirði á vegum Þjóðkirkjunnar og Reykjavíkurborgar. Frú Dagbjört stóð og ekki síður sterk við hlið manni sínum í öllu hans starfi, bæði á Sauðárkróki og við Dómkirkjuna.

Sr. Þórir var í Æskulýðsnefnd þjóðkirkjunnar frá 1969-1972 og formaður frá 1970. Hann var í undirbúningsnefnd Hjálparstofnunar kirkjunnar og síðan í stjórn hennar um árabil frá 1970. Hann var fulltrúi Prestafélags Íslands í launamálaráði BHM 1973-1977, einnig í námsmats- og námsleyfanefnd 1982-89. Hann var í kirkjueignanefnd Þjóðkirkjunnar 1992-99 og hann var í fyrstu héraðsnefnd Reykjavíkurprófastsdæmis.

Á þeim árum, sem sr. Þórir vann við Dómkirkjuna, var sá tími ekki kominn, að söfnuðirnir hefðu efni á að ráða prestunum aðstoðarfólk eins og nú er algengt. Sr. Þórir stóð því að mestu einn í starfi. Um tíma var fjárhagur Dómkirkjunnar afar erfiður. Þá tók sr. Þórir sig til og heimsótti fyrirtæki og stofnanir innan sóknarmarka kirkjunnar og fór fram á að þau greiddu svo og svo mörg sóknargjöld til kirkjunnar næstu árin, vegna þess að þau tækju upp húsnæði, sem annars væri byggt fjölskyldum, sem kirkjan hefði tekjur af. Þetta gafst afar vel og hjálpaði mikið um tíma.

Enn sem fyrr var heimili þeirra sr. Þóris og frú Dagbjartar vettvangur gestrisni, bæði vegna þeirra sem komu og prédikuðu í messum hans og töluðu á kirkjukvöldum og öðrum safnaðarsamkomum. Áttu þar hlut að máli bæði innlendir menn og útlendingar.

En heilsufar prestsins var þannig, að ljóst var 1988, að hann gæti ekki sinnt svo annasömu embætti miklu lengur. Þá var hann beðinn að taka að sér nýstofnað embætti staðarhaldara í Viðey. Hann fékk ársleyfi frá Dómkirkjunni, en sagði þá af sér og þjónaði Viðey til starfsloka 2001 og náði þar aftur góðri heilsu.

Starfið í Viðey var mjög blómlegt og aðsókn fór sífellt vaxandi, var um fjórðungur íbúatölu Reykjavíkurborgar árið 2000. Þarna var í senn stunduð mikil útivist og fræðsla bæði um eyjuna sem slíka og ekki síður um þá miklu sögu, sem hún geymir. Sr. Þórir fékk leyfi til að nýta lausan tíma að vetrinum til sagnfræðirannsókna, sem voru tengdar Viðey, bæði á vegum Guðfræðideildar og Heimspekideildar Háskóla Íslands og Þjóðskjalasafns. Hann lauk námi í skjalavörslu og skjalasöfnun við H. Í. og Þ. Í. Það var grundvöllur allra frekari rannsókna hans. Hann stundaði þessu næst s.k. viðbótarnám í kirkjusögu 1990-1992. Því lauk með ritgerðinni Menntasetur að Viðeyjarklaustri. Árið 2002 lauk sr. Þórir svo MA námi í kirkjusögu við H. Í. sjötugur að aldri. Þá var m.a. lögð fram ritgerðin Próventa í klaustrum og á biskupsstólum á Íslandi á miðöldum. Ritgerðir hans eru báðar um efni, sem ekki hafði verið rannsakað áður og teljast þannig tímamótaverk, bæði hvað varðar skólastarf í klaustrum og próventuna. Enda var til hans leitað, þegar skrifa þurfti um þessi efni fyrir Skriðuklaustursrannsóknir, en þær greinar munu koma út á þessu ári.

Sr. Þórir skrifaði einnig bæklinga fyrir ferðafólk, bæði um Dómkirkjuna og Viðey.

Er tveggja alda afmæli Dómkirkjunnar nálgaðist, var þess farið á leit við sr. Þóri, að hann skrifaði sögu hennar. Það verk vann hann í tómstundum nokkur ár og bókin kom út á 200 ára afmælinu. Hún er mikið verk, þar sem saman er dreginn óhemjumikill og dýrmætur fróðleikur um íslenskt kirkjulíf og spannar miklu meira en umrædd 200 ár og það landsvæði, sem tengdist kirkjunni í Reykjavík. Sr. Þórir hefur einnig skrifað tvær efnismiklar blaðagreinar um sögu Reykjavíkurprófastsdæmis frá 1940 og loks Sögu kirkjugarða Reykjavíkur frá upphafi, en hún er aðgengileg á heimasíðu Kirkjugarða Reykjavíkur. Fullyrða má, að í þessum ritum sr. Þóris sé kirkjusögu höfuðborgarinnar gerð afargóð skil og margt í þau að sækja, sem varpar ljósi á kirkjusögu landsins í heild.

Sr. Þórir gekkst fyrir sagnfræðifyrirlestrum í Viðey flest árin sem hann starfaði þar. Suma flutti hann sjálfur, en fékk svo einnig virta sérfræðinga til samstarfs. Hann hóf útgáfu ritraðar, Viðeyjarrita. Hið fyrsta var Viðeyjarprent eftir Böðvar Kvaran. Síðar kom skýrsla Þorsteins Gunnarssonar um endurreisnina í Viðey, Viðeyjarstofa og kirkja.

Meðal síðustu verka sr Þóris í Viðey var að koma upp klaustursýningu í Viðeyjarskóla árið 2000. Þá var gefin út vönduð sýningarskrá Klaustur á Íslandi með ritgerð eftir Ingunni Lovísu Ragnarsdóttur sagnfræðing um klausturlíf á Íslandi.

Árið 2001 var sr. Þórir skipaður formaður stjórnar nýstofnaðs Fornleifasjóðs og hefur gegnt því starfi síðan.

—

Sr. Þórir hr. í mig 18. júlí 2007 eftir að hafa sent mér þetta og bað mig bæta við textum:

Allt megna ég . . .

Og úr GT: hingað til hefur Drottinn hjálpað – hann gerir það áfram