Örn Bárður Jónsson – and "BARD-art"

The Philosophical Roots of Wokeism

eftir Robert Barron biskup 8. janúar 2024

Viltu hlusta? Hér er upptakan:

Þessi ritgerð er ritstýrt afrit af fyrirlestri Roberts Barron biskups, sem fluttur var við Acton-háskóla í BNA 21. júní 2023.

Því má halda fram að meginþema menningarumræðunnar á Vesturlöndum í dag sé „vökuhyggja“ [Woke]. Þetta hugsana- og athafnakerfi hefur á merkilegan hátt fundið leið sína inn í nánast alla króka og kima stjórnmála-, efnahags- og menningarsviðs okkar og hefur gríðarlega skaðleg áhrif á menninguna. Einn af stærstu stjórnmálaflokkum okkar [hér á höf. við BNA ] hefur að mestu leyti skipulagt sig í því að verja hugmyndir um vöku og innleiða vökustefnur, og hinn stóri flokkurinn hefur byrjað að skipuleggja sig gegn þeim.

Orðið „Wók“ heyrist mikið þessa dagana, en hvað er það? Hverjar eru rætur þess? Og hvað þýðir það fyrir stjórnmál, trúarbrögð og framtíð menningar okkar? Robert Barron biskup veitir nauðsynlega innsýn.

Það er mikill hiti og orka í kringum umræðuna, en mjög oft hef ég komist að því að fólk veit ekki nákvæmlega hvað það er að tala um þegar það mælir með eða ræðst gegn vökuhyggju. Meginrök mín eru þau að vökuhyggja sé varla skammvinn hugmyndafræði sem spratt upp af sjálfu sér sumarið 2020; heldur eigi hún sér langa og greinilega vitsmunalega sögu. Ef við ætlum að standa gegn henni – eins og ég geri – verðum við að gera það á fágaðan hátt og skilja hvaðan hún kemur.

Ef ég mætti byrja á lýsingu frekar en skilgreiningu, myndi ég segja að vökuhyggja sé vinsældavæðing gagnrýninnar kenningar. Gagnrýnin kenning, sem ég mun leitast við að lýsa í þessum fyrirlestri, er hugræn hreyfing sem blómstraði um miðja 20. öld, aðallega í frönskum og þýskum akademíum. Meðal nafnanna sem tengjast henni eru Max Horkheimer, Theodor Adorno, Herbert Marcuse, Jacques Derrida og Michel Foucault. Hún ruddi sér leið inn í bandarísku akademíuna á sjöunda og áttunda áratugnum. René Girard, þótt hann hefði verið andstæðingur vökuhyggjunnar, tók þátt í að skipuleggja ráðstefnu við Johns Hopkins-háskólann seint á sjöunda áratugnum, þegar Derrida kom í fyrsta skipti til þessara stranda. Girard sagði að þetta væri augnablikið þegar franskur strúktúralismi og póstmódernismi ruddu sér leið inn í bandarísku akademíuna. Þar þroskuðust þeir í nokkra áratugi þar til ismarnir spruttu fram sem baktería í víðari blóðrás samfélagsins sumarið 2020.

Til að skilja þessa flóknu hefð hugsunar nægilega vel þyrftum við að minnsta kosti tveggja eða þriggja missera námskeið, en ég mun reyna, í þessari stuttu kynningu, að draga saman þá fimm meginþræði sem mynda hina gagnrýnu kenningu [critical therory] og með því sannfæra þig um að hún virki sem vitsmunalegt grunnefni fyrir vökuhyggju. Síðan vil ég benda á hvernig kaþólskar félagskenningar standa ákveðið gegn forsendum vökuhyggjunnar. Von mín er sú að þessi tilraun muni gera okkur kleift að takast betur á við þessa hættulegu hreyfingu, bæði vitsmunalega og á hagnýtan hátt.

Hvernig hugsunarháttur samtímans varð róttækur

Fyrsta einkenni hinnar gagnrýnu kenningar er sú sem ég mun kalla róttækni nútíma sjálfsvitundar. Tveir mikilvægustu áhrifavaldar meðal nútímaheimspekinga eru René Descartes og Immanuel Kant, sem báðir hafa haft áhrif að einskonar Kópernikusar-hætti, hvað varðar skilning okkar á frumlagi og andlagi [subject and object eða hinu huglæga og hlutlæga]

Ef þú vilt sjá staðinn þar sem nútíminn fæddist, skaltu fara í þýsku borgina Ulm, þar sem Descartes, þá hermaður í landsher Bæjara, hörfaði inn í upphitað herbergi í leit að undirstöðum heimspekinnar. Þar kom hann með hið fræga Cogito ergo sum – „Ég hugsa, þess vegna er ég.“ Ég get efast um hefð, trúarbrögð og jafnvel skynjun, en eitt sem ég get ekki efast um er að ég efast.

Athugið að Descartes mælir með því að öll hlutlægni verði borin fyrir dómstól huglægni til úrskurðar, þar sem eini algerlega öruggi sannleikurinn er cogito. Á þessum grundvelli gerði hann skarpa greinarmun á því sem hann kallaði res extensae og res cogitantes – það er að segja „útvíkkaða hluti“ úti í heiminum og „hugsandi hluti“ hið innra. Róttæka skiptingin milli líkama og sálar er arfleifð nútímans sem dæmigerð mannfræði.

Hinn aðilinn, Kant, heldur því fram sem frægt er í riti sínu Gagnrýni á hreina skynsemi að hinir miklu skipuleggjandi flokkar hefðbundinnar heimspeki – tími, rúm, orsakasamhengi, sjálfsmynd o.s.frv. – séu ekki í raun í heiminum heldur í huganum sem fyrirfram ákveðnin byggingarform – a priori. Þess vegna snýst hugurinn ekki um veruleikann; heldur snýst veruleikinn, ef svo má að orði komast, um hugann.

Við finnum mjög svipaða hugsun í frásögn Kants af siðferðilegu lífi. Það eina sem hægt er að kalla gott í óheftum skilningi, segir hann, er góður vilji. Kant forgangsraðar hinu innra fram yfir hið ytra: Ég lít ekki á gjörðir mínar í heiminum til að ákvarða hvað er rétt eða rangt; heldur er það viljinn, sem stjórnast af þeirri flokkabundnu skipun sem finnst við rót eigin tilvistar, sem ákvarðar siðferðilega réttsýni eða siðleysi.

Þessar heimspekilegu hreyfingar bæði hjá Descartes og Kant, sem setja nú hið raunverulega sjálf í djúpa, falda miðju sjálfsmyndar mannsins, gegnt líkamanum, eiga rætur sínar að rekja til fornrar gnostískrar stefnu, sem á mjög svipaðan hátt forgangsraðaði hinu innra umfram hið ytra. Lestu Cyril O’Regan um þetta atriði. En póstmódernistar og gagnrýnir fræðimenn, held ég fram, rótvæða þessa nútíma sjálfsvitund sem Descartes og Kant héldu á lofti, og gefa hinu falda, innra, „sanna“ sjálfi algjör yfirráð yfir líkamanum.

Þetta sjónarmið kom kannski best fram í tilvistarstefnu Jean-Paul Sartre, sem hann skilgreindi sem forgang tilverunnar umfram kjarna [essence]. Samkvæmt orðum Sartre þýðir þetta að frelsi kemur á undan og ákvarðar merkingu og tilgang. Hver ég er, er virkni, ekki ákveðinnar vissu um ákveðnar hlutlægar forsendur, heldur frekar eigið valkvætt fullveldi.

Ef þú sérð ekki áhrif þessarar byltingar í orðræðu nútímans varðandi kynvitund, þá fylgist þú ekki með. Aftur og aftur er okkur sagt að „hiðmraunverulega sjálf“ geti verið eitthvað annað en líkaminn sem ég ber, og að hið fyrrnefndq geti haft yfirráð yfir hinu síðarnefnda. Þótt kynjaflæði [gender fluidity] væri ekki til staðar á tímum Sartres, þá leiðir snyrtilega af því heimspeki hans um róttækt nútímasjálf, forréttindi hins innra fram yfir hið ytra. Og í stað cogito hugsunar Descartes eða a priori hugmynda Kants, halda póstmódernistar því fram að menningarlegir fordómar, sem eru fyrir hendi í huga okkar, liti óhjákvæmilega skynjun okkar á veruleikanum.

Með orðum Sartres er skilgrieningin hver ég er

ekki fall af ákveðnum hlutlægum forsendum

heldur frekar af fullveldi mínu.

Andstætt þessu er auðvitað hin biblíulega og klassíska hugmynd um að hið sanna sjálf sé í sameiningu líkama og sálar. Sú staðfasta áhersla sem hin hugræn hetja mín, Tómas frá Aquino, hefur á sálina að hún sé „form“ líkamans, er afar mikilvæg í þessu samhengi, því hún gerir ráð fyrir að sálin hafi ekki aljgört misnotkunarvald yfir líkamanum. Þessi afstaða hefur líkaminn í sér, lífgar hann, gerir hann að því sem hann er. Tómas tilgreinir að „sálin sé í líkamanum, ekki eins og hún sé innifalin í honum, heldur eins og hún innihaldi hann.“ Þess vegna virkar þessi tvískipting milli „hins raunverulega sjálfs“ hér inni og líkamans þarna úti einfaldlega ekki. Þessari hræðilegu og kolröngu mannfræði er nú tekið sem sjálfsögðum hlut og gegn henni veðum við að berjast.

Sannleikurinn gerður afstæður

Annað helsta einkenni póstmódernismans og hinnar krítisku kenningar er djúpstæð efasemd gagnvart sannleikskröfum. Rök gegn þessari afstöðu má rekja til Platons og Ágústínusar: Ef þú tekur þér stöðu innan róttækra efasemda, ert þú þá jafnframt efins um þína eigin kenningu? Hið kaldhæðnislega er að þeir sem berjast fyrir afstæðishyggju sannleikans halda í raun að þeirra eigin kenning sé sönn!

Í þessari efasemd stendur hin krítíska kenning jafn mikið gegn upplýsingunni og gegn klassískri kenningu. Með hliðsjón af sjónarhorni Nietzsches halda gagnrýnir fræðimenn því fram, að við fáum aldrei skilning á því hvernig hlutirnir séu í raun, heldur aðeins frá takmörkuðu sjónarhorni. Þeir draga fortjaldið sífellt til baka frá fullyrðingum um hlutlægan sannleika og sjá ætíð valdabaráttu að baki þeim. Ef það er aðeins þinn sannleikur og minn sannleikur, þá er „sannleikurinn“ í raun vopn sem valdamikið fólk notar til að viðhalda forréttindum sínum.

Megin innblástur þessa er að finna í kenningum höfuðdýrlings hinnar gagnrýnu kenningar -critical theory – Jacques Derrida. Þéttofnir textar hans eru frægir fyrir að vera ólesanlegir, en þeir virka sem eins konar helgir textar fyrir póstmódernismann. Derrida er frægastur fyrir það sem hann kallaði „afbyggingu“, nálgun á merkingarmiðlæga hefð klassískrar heimspeki á Vesturlöndum. Frá fornöld höfðum við þá sannfæringu að logos – tungumlálið, orðið – gæti komið okkur í snertingu við sannleikann, við sjálfan veruleikann. Leiddu hugann hér að Tómasi af Akvínó, sem talaði fyrir samskiptum hugans við veruleikannn í gengum tungumálið. Orðin veita okkur aðgang að því hvernig hlutirnir eru.

Derrida afbyggir þá nálgun og veltir fyrir sér að „Il n’y a pas de hors-texte“: „Það er ekkert utan textans.“ Þess í stað er það sem þú hefur, endalaus leikur af því sem hann kallar différence eða mun. Orð vísa aðeins til annarra orða, og ég held mig varanlega innan samhengis textans, þar sem merkingunni er alltaf frestað. Þess vegna leiðir hinn frægi orðaleikur hans: différence, munurinn á orðum, til différance, frestun merkingar. Ég veit aldrei hvað hlutirnir eru í raun og veru, og sannleikurinn er alltaf opinn. Hljómar þetta kunnuglega? Það sem eitt sinn var hvíslað í rannsóknarháttum frönsku akademíunnar er nú orðið sjálfgefin afstaða meginþorra ungs fólks í dag.

Ég heyrði Derrida einu sinni á ráðstefnu þar sem einhver spurði hann: „Hvernig myndir þú skilgreina afbyggingu?“ Hann svaraði á frönsku sinni að afbygging þýði „Viens, oui, oui“: „Komdu, já, já.“ Það sem hann á við er varanleg opnun fyrir einhverju nýju, einhverri ferskri skilgreiningu á merkingu. Þetta hljómar jákvætt, en skuggahliðin er auðvitað sú að það er enginn endanlegur sannleikur, engin endanleg lausn á spurningunni. Það er alltaf eitthvað nýtt sem getur komið, einhver ný leið til að skilgreina texta. Hver er ég? Hver er tilgangur lífs míns? Hvers kyns er ég? „Viens, oui, oui. Hugsaðu um það á nýjan hátt. Vertu ekki bundinn við gömul sjónarmið. Vertu opinn.“

Í sinni fyndnu og fáránlegu mynd verður þetta að þeirri einkennandi hugmynd að jafnvel stærðfræði og vísindi séu birtingarmynd hvítra yfirráða eða útilokunar hinna valdalausu. Jafnvel einfaldar stærðfræðilegar fullyrðingar eins og tveir plús tveir eru fjórir eru þekkingarfræðileg kúgun. Að krefjast þess að maður fylgi hinni vísindalegu aðferð er bara valdaleikur og þvingun einnar leiðar til að vita. Það er aldrei hægt að segja að eitthvað sé satt.

Andstæð félagskenning

Þriðja einkenni hinnar gagnrýnu kenningar og þar með vökuhyggju er í grunninn andstæð kenning um félagsleg tengsl. Gagnrýnir fræðimenn fá þessa hugmynd frá Karli Marx, en áhrif hans má sjá um allt í hinni gagnrýnu kenningu og, að minnsta kosti óbeint, í vökuhyggju. Marx tekur díalektískan skilning Hegels á sögunni – meginregla og andstæða sameinast í samruna í áframhaldandi þróun hins algilda anda – og snýr því á hvolf með díalektískri efnishyggju sinni. Marx taldi að félagslegur heimur skiptist í kúgara og kúgaða. Í ritum hans leiðir þetta ætíð til efnahagslegra kúgara og hinna kúguðu, þá sem stjórna framleiðslutækjunum og þá sem eru arðrændir af þessari stjórn. Hann sækir einnig í Hegel – og þetta er mjög áhrifamikið í nútímaumræðu – orðaparið húsbóndi-þræll. Þannig er sagan endalaus andstæð átök stríðandi hópa: ráðandi og undirokaðra, húsbænda og þræla.

Kjarni marxískrar heimspeki er að kynda undir stéttabaráttu sem muni leiða til kollvörpunar kerfisins og frelsunar hinna kúguðu. Í ritgerðum sínum um Feuerbach skrifaði Marx: „Heimspekingar hafa aðeins túlkað heiminn á ýmsa vegu. Tilgangurinn er að breyta honum.“ Þetta máltæki var tekið upp með miklum áhuga af öllum gagnrýnum fræðimönnum; í raun er það það sem gerir kenningu þeirra „gagnrýna“. Tilgangur heimspekilegrar hugsunar þeirra er að koma á kommúnískri byltingu með því að ýta undir ofbeldisfull átök milli þræla og húsbænda þeirra, þeirra sem eiga og hinna sem eiga ekki.

Mikilvæg þróun þessarar kenningar, sem gagnrýnir fræðimenn tóku upp, er að flokkarnir kúgari og kúgaður voru víkkaðir út fyrir það sem eingöngu var efnahagslegt. Þeir fóru að sjá nýlendutímakúgun, kynferðislega kúgun, kynþáttakúgun, kynjakúgun o.s.frv., og þetta hefur verið enn frekar víkkað út af vöktum aðgerðasinnum í dag. En sami drifkratrurinn gildir: tvíundarhugsunin húsbóndi og þræll, kúgari og kúgaður.

Afar áhugaverð er sú tenging í þessu samheng sem felst í kröfu Derrida um að ákveðnar tvíundir ásæki tungumálakerfi okkar. Hann heldur því fram að tungumál okkar hafi tilhneigingu til að styðja grundvallarskiptingar: karlkyns/kvenkyns, gagnkynhneigð/kynsegin, vestrænt/ekki-vestrænt, siðmenntað/ómenntað, hvítt/svart, o.s.frv. Við höfum tilhneigingu til að skapa merkingu með því að leika þessum tvíundum hverri á móti annarri; reyndar felur tiltekig merking oft í sér yfirráð annarrar hliðar parsins yfir hinni. Þannig ræður „karlkyns, gagnkynhneigðs, siðmenntaðs og hvíts“ yfir „kvenkyns, kynsegin, ekki-vestrænt og ómenntað“. Það er næstum eins og tölvumál: kveikt eða slökkt, einn eða núll. Sérðu ekki hversu mikið af Wók-orðræðunni í dag er leitt af þessum röksemdum? Wók-fræðimenn vilja gefa bakhlið þessara klassísku tvíhyggjuandstæðu forgagn.

Og mikið af þessari stefnun, sem er marxísk að formi til, er sú sama: að hvetja til átaka milli kúgarans og kúgaðra í þágu róttækrar félagslegrar byltingar. Allir í samfélaginu verða að fallast á aðra hvora hlið þessarar skiptingar; það er enginn þriðji kostur eða blanda þessara tveggja, og félagskenning sem byggir á samvinnu þjónar bara hagsmunum kúgaranna.

Undirbygging/Yfirbygging

Við höfum þegar séð þetta í tengslum við hina andstæðu félagsfræðikenningu, en ég vil einnig vekja athygli á kenningu Marx um undirbyggingu og yfirbyggingu, sem hefur reynst gríðarlega áhrifamikil í dag. Ég varð sérstaklega fyrir áhrifum af þessu sumarið 2020, því ég heyrði það allan tímann í orðræðu Wóke-aðgerðasinna.

Marx var í grundvallaratriðum smættunarhyggjumaður í hugsun sinni. Í grunninn byggist allt félagslíf á efnahagslegri baráttu. Í hjarta hvers samfélags er sá háttur sem það skipuleggur efnahagslíf sitt eftir. Þess vegna var fornöldin þrælahagkerfi, miðaldaheimurinn var lénshagkerfi og nútímaheimurinn er kapítalískt hagkerfi. Þetta er kjarni samfélagsins, undirbygging þess.

En þetta eina efnahagsform kastar yfir sig verndarhjúpi sem samanstendur af nánast öllu öðru í samfélaginu. Eini tilgangur þessarar gríðarlega flóknu yfirbyggingar er að vernda undirbygginguna. Þannig verndar kapítalíska kerfið sig, að mati Marx, með stjórnmálum: það sem stjórnmálamenn hafa áhuga á er að lokum að verja undirbygginguna. Það verndar sig með hernum: hvert stríð sem háð er er í grundvallaratriðum efnahagsleg barátta. Það verndar sig með listum, sem eru verndaðar af hinum ríku og því hafa þær tilhneigingu til að styðja við auðsöfnun hagkerfisins. Frægast er að Marx verndar sig með trúarbrögðum, sem eru ópíum fjöldans, sem slævir okkur til að missa tilfinninguna og koma í veg fyrir að við gerum okkur grein fyrir sársaukanum sem hið kúgandi efnahagskerfi veldur okkur. Hvaða tilgang hefur einstklingur eins og ég? Hvers vegna eru prestar aldir upp af borgaralegu samfélagi? Vegna þess að við erum eiturlyfjasalarnir; allur tilgangur okkar er að róa fólk niður og vernda undirbyggingu efnahagslífsins. Stjórnmál, herinn, listirnar, trúarbrögð – allt þetta er einfaldlega hluti af varnarkerfi yfirbyggingarinnar.

Krítíska kenningin tók þetta upp á sína arma og stækkaði út fyrir hina efnahagslegu kúgun. Menn fóru að velta fyrir sér hvort kynþáttur, nýlenduveldi eða kynjatengsl væru í miðju borgaralegs samfélags og einnig því hvernig allt annað í menningunni þjónaði til að vernda þessa dýrmætu undirbyggingu. Sérðu þetta ekki nánast alls staðar í Wóke-hyggjunni? Þegar við sjáum þennan marxíska ramma getum við skilið „1619 verkefnið“, sem er gott dæmi um þennan eiginleika. Fullyrðing talsmanna þess er að eitthvað eins og þrælahald og vörn þrælahagkerfisins sé kjarninn í bandaríska verkefninu og að allt annað sé undir það sett. Allt samfélagið er séð í gegnum þessa sérstöku linsu.

Marx er vissulega einn sterkasti áhrifavaldur hinnnar gagnrýnu kenningar – critical theory –

og Wóke-hyggju hefur oft verið lýst sem eins konar menningarmarxisma

Ég hugsaði oft um þetta á því hræðilega sumri 2020, þegar þessar næstum geðveiku tilraunir voru gerðar til að rífa niður allar helstu stofnanir samfélagsins, allt frá réttarkerfinu til alríkisstjórnarinnar. Frægast er að reynt var að „van-fjármagna lögregluna“. Allt er þetta hluti af marxískri greiningu: þessir hlutir eru einfaldlega til staðar til að vernda einhvers konar kúgun og við ættum að losna við þá.

Valdið sem æðsta skipan

Að lokum lítur hin krítíska kenning, og þar af leiðandi Wóke-ismi, á vald sem æðsta flokk. Þemað um vald er heillandi í sögu heimspekinnar og klassískir guðfræðingar veltu töluvert fyrir sér valdi Guðs. Tómasarhefðin stendur fyrir þá skynsamlegu hugmynd að Guð sé almáttugur en einnig einfaldur. Máttur Guðs, sem er vissulega óendanlegur, er því ekki aðskilinn frá eða í andstöðu við tilvist hans, gæsku hans, réttlæti hans og aðra fullkomnun. Öll guðdómleg einkenni og eiginleikar eru að lokum eitt.

Þetta kann að hljóma mjög óhlutbundið, en það er þó a.m.k. ein áhugaverð hlið á málinu: sem kemur í veg fyrir að vald Guðs verði handahófskennt og algilt. Gæti Guð, í óendanlegum mætti sínum, gert það að verkum að tveir plús tveir verði fimm? Ef hann er óendanlega máttugur, hvers vegna ekki? Gæti Guð, í óendanlegum mætti sínum, gert framhjáhald að dyggð? Ef hann hefur lýst framhjáhaldi sem neikvæðu, gæti hann þá ekki lýst því yfir að það sé í staðinn gott?

Svar Tómasar er nei, því þannig væri hægt að reka fleyg á milli máttar Guðs og tilvistar hans. Hann hélt því eindregið fram að það væri engin takmörkun á mætti Guðs, að segja að hann geti ekki gert hið ómögulega, eins og að gera tvo plús tvo jafna fimm, því að tveir plús tveir séu jafnir fjórum væri einfaldlega þátttaka í sannleikanum um að Guð sé til. Það væri heldur engin takmörkun á mætti Guðs að segja að hann geti ekki gert hið siðlausa, eins og að gera framhjáhald að dyggð, því það væri í andstöðu við hans eigin gæsku. Guð getur hvorki tekið á móti lygi né synd því það væri viðurstyggð hans eigin tilvistar.

En á síðmiðöldum og snemma í nútímanum voru til önnur sjónarmið, sem oftast eru kölluð „sjálfsviljahyggja“ – dregið af latneska orðinu voluntas, sem þýðir „vilji“ – sem lagði mikla áherslu á forgang vilja Guðs. Niðurstaðan var sú að vilji Guðs var í raun aðskilinn frá tilveru hans og potentia absoluta hans, algjört vald hans, varð handahófskenndur ákvarðandi þáttur sannleika og gildis. Þess vegna eru ákveðnar athafnir siðferðilega rangar vegna þess að Guð sagði það og ákveðnar fullyrðingar eru sannar eða rangar vegna þess að Guð ákvað það. Descartes gengur svo langt að segja að ef Guð vildi, gætu tveir plús tveir verið fimm. Sjálfviljahyggjan, í fráviki frá Tómasi af Akvínó, hefur vald sem getur hnekkt og endurskilgreint veruleikann.

Þessi sjálfviljahyggja gagnvart Guði í heimspeki síðmiðalda og snemma í nútímanum var færð yfir á mannlega skipan í nútímanum, þar sem vald verður aftur of áberandi. Manni kemur í hug skilgreining Vilhjálms af Ockham á frelsi sem fullvalda sem svífur yfir já og nei; um „heiminn sem vilji“ Schopenhauers; og, augljósast, um „vilja til valda“ Friedrichs Nietzsche. Ef Guð er dauður, hvert fer þá potentia absoluta? Hann fer til okkar. Vilji okkar til valda, ótakmarkaður af hvaða takmörkun sem hlutlægt gildi setur, er hliðstæður valdi hins sjálfviljuga Guðs. Og allt þetta kemur til fulls fram í tilvistarstefnu Sartre, þar sem einstaklingurinn í frelsi sínu hefur guðdómleg yfirráð yfir góðu og illu.

Hinn sjálfviljugi Guð breytist þannig í sjálfviljugt, alsköpunar-, alskilgreinandi sjálf: Ég get ákveðið eðli veruleikans á grundvelli algjörs frelsis míns; segið mér ekki hvað ég á að gera og segið mér ekki hver ég er. Hljómar það kunnuglega? Í Casey gegn Planned Parenthood, hinni alræmdu ákvörðun Hæstaréttar Bandaríkjanna frá 1992 í fóstureyðingarmáli, sögðu dómararnir: „Í hjarta frelsisins er rétturinn til að skilgreina sína eigin hugmynd um tilvist, merkingu, alheim og leyndardóm mannlegs lífs.“ Er það allt og sumt? Hér er aftur umbreyting á potentia absoluta Guðs nú í potentia absoluta sjálfsins.

Mikið af þessu kemur saman í hugsun Michels Foucault, sem er, ásamt Derrida, líklega áhrifamesti póstmódernistinn. Þegar ég hóf doktorsnám mitt í París árið 1989, aðeins fimm árum eftir dauða Foucaults, horfði uglukennt andlit heimspekingsins út um glugga allra bókabúða borgarinnar. Hann var ríkjandi heimspekipersóna; það var einfaldlega ómögulegt að forðast hann.

Í hjarta kjarna verka hans er það sem hann kallaði athöfn vitsmunalegrar fornleifafræði, að grafa undir yfirborðið á ýmsum félagslegum venjum í dag til að finna oft á tíðum mótsagnakenndar forsögur þeirra. Þannig skoðaði hann spurningar um brjálæði og geðheilsu, hátt þann sem við refsum glæpamönnum, kynhneigð manna – og hann komst að því að á mismunandi tímum voru þessi þemu meðhöndluð mjög mismunandi. Þetta leiddi til þess að hann lagði til hliðar kröfur um hlutlægan sannleika og gildi og leitaði, eins og við höfum séð, að valdatengslum sem ríktu og aðferðum tungumáls og þvingunar sem valdamiklir einstaklingar beittu til að viðhalda völdum sínum.

Þegar við hlustum á Wóke-sinnaða fræðimenn í dag, þá er hæfni til sjálfssköpunar útbreidd og kúgunarleikir finnast alls staðar. Þetta snýst allt að lokum um vald. Þetta er Michel Foucault fyrir fjöldann.

Wókið og kaþólsk félagsfræði

Ef ég hef gefið, jafnvel tiltölulega fullnægjandi útskýringu á Wóke-kenningu, þá held ég að þið sjáið nógu greinilega að þessi hugmyndafræði stendur mjög gegn kaþólskri félagsfræði. Í fyrsta lagi myndi félagsfræðikenning okkar gera ráð fyrir að hver einstaklingur sé vissulega einstaklingur með óendanlega reisn, en ekki skapari gildanna. Að segja, í samræmi við krítísku kenninguna, að hið fullvalda sjálf finni gildin upp – það er afar hættulegt tal. Mér finnst kaþólsk félagsfræði standa á móti hinu gildaskapandi sjálfi. Í staðinn er kjarni félagsfræðikenningarinnar kærleikur. Hver einstaklingur er kallaður til að elska, og kærleikur, eins og Tómas af Akvínó sagði, er ekki tilfinning heldur viljaverk: það er að vilja öðrum hið góða.

Í tengslum við þetta heldur kaþólsk félagsfræði ekki fram afstæðishyggju sannleikans eða frestun á varanlegri merkingu og þekkingu í samræmi við Derrida. Þess í stað staðfestir hún hlutlægni gilda, bæði þekkingarfræðilegra og siðferðilegra, sem hinn rannsakandi hugur getur þekkt. Ef við erum að skapa gildi til handa okkur sjálfum og þolum hvort annað óljóst, þá getum við ekki sannarlega elskað hvort annað. Ástin verður að birtast, ef svo má að orði komast, gegnt bakgrunni stigveldis hlutlægra gilda, og hver einstaklingur verður að staðsetja sig í tengslum við það stigveldi. Annars , án skýrrar tilfinningar fyrir hlutlægu góðu, veit ég ekki hvað ég á að vilja fyrir þig.

Í þriðja lagi mælir kaþólsk félagsfræði ekki með andstæðum skilningi á félagslegum veruleika á marxískan hátt. Þess í stað setur hún fram samvinnusýn þar sem stéttir, einstaklingar og stofnanir lifa saman og á gagnkvæman hátt. Einstaklingar, þjóðfélagsstéttir, eigendur og verkamenn vinna allir saman. Að sjá samfélagið í andstæðum skilningi og kynda undir ofbeldi á ekki heima í kaþólskri félagsfræði.

Í fjórða lagi leysir kaþólska félagsfræðikenningin ekki vandamálið um hinn eina og hin mörgu á marxískan hátt, en heldur þess í stað fast í undirbyggingu og yfirbyggingu. Þessi túlkun á samfélaginu er vonlaus einföldun og hættuleg og dregur allt annað en undirbygginguna niður í vandamál sem þarf að afhjúpa eða laga. Þess í stað lítur kaþólska félagsfræðikenningin á samfélagið sem flókið net einstaklinga og stofnana sem lifa í gagnkvæmni. Þetta snýst ekki allt um hagfræði, stjórnmál eða menningu; heldur kemur allt þetta saman. Reyndar, þegar þú segir: „Þetta snýst allt um [að fylla í eyðuna]“ hefurðu rangt fyrir þér. Samfélagið er í senn flókið og fallegt einmitt af þeirri ástæðu.

Að lokum, kaþólsk félagsfræði trúir alls ekki á vald sem æðsta gildið sem hálfgerðan sjálfboðaliða. Þess í stað lítur hún á réttlætið og kærleikann – sem felur í sér að veita hverjum og einum það sem honum ber og vilja honum um leið hið góða – þetta eru æðstu gildin. Þau eru bæði gildi í sjálfu sér, verðmæt í sjálfu sér. Gætirðu nokkurn tíma ímyndað þér að það væri rétt að gera eitthvað óréttlátt? Væri það nokkurn tíma rétt að vera ekki kærleiksríkur? Nei, auðvitað ekki, því réttlæti og kærleikur eru algild. Tungumálið sem kaþólsk félagsfræði notar yfirleitt til að tjá báðar þessar hugmyndir er nálægð og samstaða. Vald er augljóslega kraftmikið innan allrar tegunda samfélagsheilda, en það er undirorpið þeim siðferðisgildum sem það þjónar.

En gildin sem oft eru talin algild í dag – eins og fjölbreytileiki, jafnrétti og aðgengi – eru gildi secundum quid [á vissan hátt], eins og miðaldarmenn myndu segja. Þau eru gildi sem eru háð aðstæðum, gildi svo langt sem þau ná. Þau eru ekki algild. Sama hversu mikið háskóli kann að teljast „inngildandi“, eru nemendur til dæmis útilokaðir frá inntökuferlinu til að vera teknir með í það samfélag. Málið er að aðgengi er gott, secundum quid – og það sama á við um jafnrétti og fjölbreytileika. Þessi þrjú gildi eru eins og þrenningin sem kom út úr frönsku byltingunni: frelsi, jafnrétti og bræðralag. Þetta voru líka gildi sem voru secundum quid. Þegar þú reynir að gera aukagildi að aðalgildum, leiðir þú þjóð þína stystu leið út í ringulreið.

Ef við viljum takast á við vökuhyggju á vitsmunalega alvarlegan hátt – og, hafðu í huga, fræðimenn hreyfingarinnar vilja ekki að þú gerir það, heldur vilja þeir halda umræðunni á tilfinningalegum forsendum – er mikilvægt fyrir okkur að skilja ekki aðeins hvaðan hún kom, heldur einnig hversu sterkt kaþólska félagsfræðin stendur gegn henni.

——-

Robert Barron er biskup í Winona-Rochester biskupsdæminu (Minnesota) og stofnandi Word on Fire Catholic Ministries.

Hann er kynnir CATHOLICISM, sem er byltingarkennd og verðlaunuð heimildarmyndar um kaþólska trú, sem sýnd var á PBS (Public Broadcasting Service).

Nýleg kvikmyndasería Barrons, CATHOLICISM: The Pivotal Players, hefur unnið Emmy-verðlaun og verið sýnd í sjónvarpi á landsvísu [í BNA].

Barron biskup er metsöluhöfundur á Amazon og hefur gefið út fjölmargar bækur, ritgerðir og greinar um guðfræði og andlegt líf.

Vefsíða hans, WordOnFire.org, nær til milljóna manna á hverju ári og hann er einn af þeim kaþólikkum heims sem fær mesta athygli á samfélagsmiðlum. YouTube myndbönd hans hafa verið skoðuð yfir 100 milljón sinnum og hann hefur yfir 3 milljónir fylgjenda á Facebook.