Örn Bárður Jónsson – and "BARD-art"

Þessi hugtök eiga að skýra það sem greinir að vissar gerðir stjórnarhátta. Við þekkjum lýðræðið sem merkir að fólkið ráði, almenningur eða það sem í hefðbundnu máli er kallað lýður.

Viltu hlusta í 5 mínútur?

Lýðræði:

Orðabókin skilgrinir lýð þannig:

„1 stór hópur fólks, almenningur“ og

„2 ógeðfelldur hópur fólks, skríll“.

Ég er hér að tala um orðið skv. fyrri merkingunni en geri mér fulla grein fyrir því að á stundum á seinni merkingin við um hópa fólks.

Fáræði:

er það sem kallað er ólígarkí á erlendum málum og vísar til þess að fámennur hópur stjórni öllu. Spurning hvort fáræði ríki t.d. í Rússlandi þrátt fyrir að þar sé þing og allt það, því Pútín ráði í raun öllu og hans klíka. Sama má segja um Trum í Bandaríkjunum. En fáræði, eins og orðið ber í sér, vísar til þess að fáir ráði og ekki endilega valdir af fjöldanum. Nóg um það í bili.

Sérræði: Orðið bjó ég til af illri nauðsyn því það er ekki til í orðabók. Átt er við það þegar sérfræðingar stjórna þ.e.a.s. kunnáttu- og fagmenn á tilteknum sviðum.

Við búum við lýðræði og vitum að það er auðvitað ekki fullkomið til ákvarðanatöku eða stjórnunar. Lýðræðið er besta úrræðið þar til annað betra finnst. Þess vegna er valdsviðum kerfisins ætlað að taka lýðviljann og vinna hann, túlka og útfæra með löggjafarvaldi, framkvæmdavaldi og dómsvaldi, tempra vald og skorða. Það er kallað þrískipting valdsins.

Þegar litið er til stærstu fyrirtækja veraldar þá eru þau ekki hreinar lýðræðisheildir. Þau mætti kalla fáræðisfyrirtæki sem treysta best sérræðingum eða sérfræðingum til að framkvæma og vaka yfir rekstrinum. Slík fyrirtæki eru rekin með þessum hætti, en þau leita að vísu til hluthafanna (lýðsins) á aðalfundum og gera grein fyrir rekstrinum með hagnaði eða tapi og öllu því sem máli skiptir. Aðalfundur, „lýðræðið“, getur rekið stórnina og þar með eru hinir sérráðu komnir í vanda og foknir út í veður og vind, forstjórinn rekinn og deildarstjórarnir með. Sem sagt, hluthafarnir, lýðræðið hafa síðasta orðið, en eru ekki að vasast í daglegum rekstri eða ákvarðanatökum stjórnar og hinna sérráðu.

Ráðherraræði

Ég átti samtal við mann sem unnið hefur náið innan ráðuneyta og hann talaði mjög ákveðið um að hér ríki í reynd ráðherraræði sem er þá 4. valdið sem hér er nefnt til sögunnar. Er það svo að frekir ráðherrar ráði í raun á lokametrum hvað gera skal og hvað megi framkvæma? Daginn sem þetta er ritað má lesa þessa frétt á vef RÚV um að ráðherra vilji ráða forgangsröðun í jarðgangagerð í landinu.

[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-16-jardgongin-sem-radherra-vildi-sett-framar-i-forgangsrodina-467179]

Samkvæmt fréttinni virðist ráðherran ætla að fara sína leið í vali á jarðgöngum og fara um leið í blóra við álit sérfræðinga og sérræðismanna. Fær hann sitt fram eða munu sérfærðingarnir ráða för í gegnum hálsa og fjöll?

Hér er tekist á um lýðræði, sérræði og fáræði, en það síðasta er sem sagt í höndum ráðherrans og ef hann ákveður þetta einn, er hann þá ekki þar með orðinn einráður?

Þetta er eitt margra dæma þar sem ákvarðanir eru teknar á skjön við vilja lýðsins og sérfærðinganna, því ráðherra vill ráða enda er hann ráð-herra og vill þóknast og ganga í augu umbjóðenda sinna í héraði.

Hvernig væri að sérræðið fengi meira rými, þ.e. að hugmyndir sérfræðinga sem byggðar eru á rannsóknum og sérþekkingu ráði oftar för?

Er ekki mikilvægt að sú þekking fái yfirleitt meira vægi en vilji lýðs og ráðherra sem á endanum getur orðið einráður og það orð rímar óþægilega við samstofna orð sem endar á herra.