Örn Bárður Jónsson – and "BARD-art"

Verðugt lesefni um eitt hættulegasta mein samtímans

Ég fékk tölvupóst frá fræðimanninum, Dr. Iain McGilchrist geðlækni, sem er í uppáhaldi hjá mér og hann mælir þar með grein eftir kollega sinn. Greinin vakti athygli mína og ég lagði í að þýða hana og bið lesendur að taka viljann fyrir verkið.

McGilchrist segir um grein Hönnu Spier:

Ég vil endilega deila með ykkur grein sem birtir djúpt innsæi höfundar sem er norskur geðlæknir, hvers skrifum ég fylgist með. Greinin hjálpar okkur að skilja brjálæðið sem umlykur okkur. Hún er hugrakkur höfundur, langt frá því að vera ofstækisfull, sem er mikilvæg aðgreining frá því fólki sem hún greinir svo vel hér.

[https://hannahspier.substack.com/about]

Þýðandi vill taka það fram, að í sumum tilfellum er erfitt að nota ætíð sama orðið á íslensku. Orðið Progressivism má t.d þýða sem framfaratrú/hyggju, en ég vil einnig þýða það stundum með orðinu róttækni.

Smelltu á fyrstu fyrirsögnina ef þú vilt sjá færsluna í heild, allan textann.

Greinin ber yfirskriftina:

Hið sálfræðilega burðarvirki að baki róttæka költinu

Ekkert foreldri getur horft á söguna um Tyler Robinson, manninn sem grunaður eru um að hafa myrt Charlie Kirk, og sagt af öryggi: „Barnið mitt mundi aldrei gera slíkt.“ Tyler var ekki utangarðs. Árið 2025, sögðust 34% háskólanema (college) styðja, að beita mætti ofbeldi til að þagga niður í ræðumanni innan skólans. Tyler var einfaldlega reiðubúinn og fær um að beita því ofbeldi sem hópurinn hans kallaði eftir – og fyrir það, er hann hylltur.

Fyrir hinum 22ja ára gamla Tyler Robinson, sem ákærður er fyrir morðið á Charlie Kirk, lá ekki fyrir að verða ofbeldismaður. Hann ólst upp í heilsteyptri fjölskyldu sem styður Republicana-flokkinn, sonur lögreglufulltrúa, agaður og elskaður. En eftir eitt ár í háskóla varð hann óþekkjanlegur, „lestrarhestur“ sem bjó með manni sem vill vera kona, klæddist kommúnista-skyrtum, birti færslur sem hann vistaði á vef and-fasista, þar sem hann síðar játaði glæp sinn, og breytti fjölskylduboðum gjarnan í vígvöll. Hann uppnefndi Charlie Kirk sem fasista, að hann væri tilvistarleg ógnun og gróf andfasistískar upphrópanir á skothylkin sem hann hafði í hyggju að nota.

Svarið við því hvernig þessi umbreyting átti sér stað er fólgin í költ-hugmyndum sem liggja ekki ætíð í augum uppi. Og eins og öllum költum er sameiginlegt, þá róta þau upp í hugum unga fólksins. Okkur hefur lærst að þekkja költin einungis þegar þau eru framandi; eins og dómsdagshópur sem felur sig í skóglendi eða jíhadistar veifandi svörtum fánum. En sömu sálfræðilegu mynstrin ljúkast upp í rauntíma, frá bænahúsum, til mæðra í búningsklefum íþróttahúsa, og endurspegla rökfræði öfgahyggju án þess að fólk geri sér grein fyrir því.

Narratíva költsins: Hvernig framfaratrúin öfgavæðir æskuna

Sagan sem öfgahyggjan býður upp á, fullnægir almennum og ýtrustu þörf mannsins fyrir að tilheyra, að finna tilgang, merkingarbærni og handanveru. Sálfræðingar eins og Arie Kruglanski og Clark McCauley hafa sýnt fram á hvernig róttækar hreyfingar fylgja fyrirsjáanlegu formi: heimurinn er spilltur, þar er augljós óvinur, þú ert innvígð/ur í réttlátan hóp, frelsunin kemur í gegnum baráttu gegn þeim sem eru utan hópsins, og ef þú yfirgefur hópinn, hefur það afleiðingar í för með sér. Tyler, vinir hans og ótal unglingar láta dragast inn í sögu um óréttlæti og siðferðilega endurlausn, sem er miklu meira heillandi tilfinningalega, en nokkuð sem hið veraldlega, frjálslynda samfélag býður nú upp á. Þetta er sama skipulag og hefur ætíð kynt undir allri róttækri hugmyndafræði.

Heimurinn er spilltur. Ungt fólk er svartsýnt á framtíðina, finnst það máttlaust gagnvart fordæmalausu efnahagsástandi og ömurlegum vinnumarkaði, og finnur sig dæmt til að greiða af skuldum, en eignast aldrei eigið heimili (meira en 50% ungmenna í Bandaríkjunum eru afar áhyggjufull vegna loftslagsbreytinga).

Illmenni. Í hinum framsækna söguþræði er heimurinn brotinn vegna kúgara sem hagræða samfélaginu sér í hag. Illmennin eru heilu kerfin og þau sem styðja þau: feðraveldi, yfirráð hvítra, kapítalismi, afneitun fjölbreytileikans, nýlendustefna. Allt er það sagt stofna lífi fólks í hættu vegna þess að þeim er alveg sama um „mannréttindi“ þín. Þetta var oft sagt um Charlie Kirk sem, jafnvel eftir að hafa verið myrtur, var smættaður niður í „tákn eitraðrar menningar“ og „illsku“. Þetta ýtir undir hugsunarháttinn „við gegn þeim“ sem Hillary Clinton hafði grundvallað fyrir áratugi, þegar hún afgreiddi íhaldsmenn, sem „körfu fulla af ógeði“. Framfaratrúin (progressivism) finnur sér skýrt skotmark fyrir reiði, réttlætingu og afmennskun.

Valinn hópur. Varnaraðilar stigveldis fórnarlambanna. Verjendur sívaxandi skilgreiningar á „mannréttindum“. Þeir eru svo siðavandir, þeir dýrka hið æðsta góða: samúðina. En samúðin beinist ekki að mennskunni sjálfri, hún er ekki lengur heilög. Gildi mennskunnar er veitt í samræmi við stöðu einstaklingsins í stigveldi kúgunarinnar, þar sem húðlitur, kynþáttur, kyn eða jafnvel staðsetning (innan móðurkviðar eða utan) metur gildið út frá stöðu/eðli eða hlutverkinu sem fórnarlambs.

Leiðin til endurlausnar. Í sögu róttækrar þróunar (progressive) sprettur endurlausnin ekki af persónulegum vexti eða siðferðilegri áreynslu, heldur frá undirgefni við sameiginlega baráttu gegn hatri. Það felst í því að leggjast á sveif með hinum „samúðarfullu“, gegn þeim sem með ágreiningi einum, eru sagðir neita öðrum um grundvallar mannréttindi. Í þessu samhengi er samhygð ekki bara dyggð – hún er eini siðferðilegi gjaldmiðillinn. Hatur er andstæða þessa, og allt sem tengist hatri er sjálfkrafa illt. Orð haturs eru meðhöndluð sem ofbeldi; þögn merkir samsekt.

Til að frelsast/endurleysast, verður þú að játa forréttindi þín, afneita fyrri fáfræði, tileinka þér tungumál hreyfingarinnar og birta hollustu þína. Oftast byrjar þetta smátt: með því að lita hárið, í glímu við geðheilsu, sem verður opinber merkimiði um að tilheyra hópnum; með því að skilgreina sig sem „hinsegin“, klæðast á öndverðan hátt og skera á sambandið við ósammála foreldra. Í vaxandi mæli tjá foreldrar sig um hrikalegt sambandsleysi við börn sín á grundvelli hugmyndafræði. Sérhver hegðun tjáir „ekta sjálf“ sem loksins hefur losnað úr fjötrum þeirra sem hata þau.

Hegðun innvígðra: Dagleg framkoma sértrúarsafnaðarins

Þetta mekir að játa hin viðurkenndu slagorð: „Réttindi transfólks eru mannréttindi“, „réttindi kvenna eru æxlunarréttindi“ og að fá þau fram í orðræðunni og jafnvel með læknismeðferð. Það merkir að samsama sig eftirfarandi fegurðarstöðlum: kynlausri tísku, endurunnum töskum, siðlegum neysluritúölum, virkum veganisma, afneita þyngdaraukningu eða vera enn með grímu utandyra. Það merkir að flagga fána dagsins sem tjáir málefnið, hvort sem það er fáni Regnbogans, Úkraínu eða Palestínu, allt aðlagað að tjáningu samfélagsmiðlanna. Og það þýðir að þekkja réttu svipbrigðin: áhyggjufullt augnaráð, halla höfði og dæsa, samanbitnar varir um leið og eitthvað er gefið í skyn sem telst vera „vandamál“. Það er einmitt svipurinn sem fólk setur upp í boðinu þegar einhver hellir rauðvíni á hvíta teppið – blanda af óþægindum og illa dulinni ásökun. Svipbrigðin miðla vanþóknun og siðferðilegum yfirburðum þegar fólk fjarlægir sig frá hinu dulda. Allir í herberginu vita núna að þú ert undir smásjá.

Framfarasinnar (progressives) eru oft stoltir af að vera á skjön við hið viðtekna (non-conformist) vegna ofuráherslu sinnar á viðurkenningu og umburðarlyndi, en kaldhæðnislegt er það, að engin önnur hugmyndafræði samtímans skapar jafn sláandi einsleitni. Fyrir þau sem eru utan hópsins, er auðvelt að koma auga á þetta fólk: Það munar aldrei nema ögn í frávikum, ekki nema einum hárlubba frá því að dæma öll viðhorf persónunnar úr pöntunarlista ólíkra skoðana. Þessi tegund einsleitni bendir til sálfræðilegra krafta sem knýja áfram dýnamík sértrúarsafnaðarins: breytingu hugsunarinnar.

Geðlæknirinn Robert Lifton rannsakaði hvernig maóistarnir í Kína notuðu „hugbreytingu“ og settu fram átta viðmið til að sýna fram á hvernig þeir mótuðu kerfisbundið hugsun fólks. Í samræmi við hugmyndir Erving Goffman um hvernig „heildarstofnunin“- byggir á fangelsum, geðveikrahælum eða klaustrum – og þvingar lífið undir eitt yfirvald, sem gerir andóf ómögulegt. Aðferðin fellur eins og flís við rass að þeim aðferðum sem róttækir beita nú.

Mistísk misbeiting. Siðferðileg upphefð samkenndar og orðin „umburðarlyndi“, „jafnrétti“, „aðlögun“ og „fjölbreytileiki er styrkur okkar“ þjóna sem yfirskilvitleg gildi. Og þar sem samúð telst til æðsu gilda, þá telst það að syrgja „hatarann“ Charlie Kirk vera það sama og að svíkja samúðina sjálfa. Að syrgja hann myndi þar með staðsetja mann utan hópsins. Eins og við er að búast heyrum við þetta frá hverjum einasta sjálskipuðum vitringi: „Pólitískt ofbeldi er aldrei í lagi, en…“ – ætíð fylgt eftir af réttlætingu, sem á rætur að rekja til skoðana Kirks. Í eyrum þeirra sem reynslu hafa gæti þetta hljómað sem hlutlægt og skynsamlegt viðhorf. En í raun er hér um að ræða ritúal og orðfæri hinna innvígðu.

Á sama hátt, þegar þetta (morðið á Kirk) er borið saman við morðin á Martin Luther King, John F. Kennedy eða jafnvel morðið á George Floyd, eru viðbrögðin þau að láta kné fylgja kviði og hafna samanburði, ásamt furðu yfir því að fólk vogi sér yfirhöfuð að bera þetta saman. Þessi viðbrögð sýna í sjálfu sér lokaðan vítahring: sum dauðsföll eru heilög, önnur ekki. Mörkin eru ekki dregin af staðreynd morðs, mannlegu gildi eða allsherjarreglu, heldur með því að samsama það hinum róttæku, yfirskilvitlegu gildum.

Krafa um hreinleika. Endalaust eftirlit með tungumáli og hegðun þrýstir á stöðuga leit að smiti. Að segja, „jæja vinur“ eða „jæja vinan“ hafnar og löggildir aldurstengt tal sem í eðli sínu er kúgandi. Prófessorar og starfsmenn standa frammi fyrir áminningum fyrir að nota hugtök eins og „litað fólk“ í stað „fólk af litarhætti“ („colored people“ í stað „people of color“). Þeir sem sækja um vinnu vita að þeir eru skyldaðir til að tilgreina fornöfn á LinkedIn (sbr. hann/hún), grínistar missa „gigg“ vegna brandara sem áður þóttu í lagi. Veganismi fær siðfræðilega skilgreiningu um hreint mataræði, meðan kjötætur eru skammaðar fyrir að vera samþykkir kúguninni. Prófanir á umhverfishreinleika birtast í áminningum gagnvart mæðrum sem halda barnaafmæli með plaststráum eða mæta á bensín- eða díselbílum. Sérhvert ritúal gerir það heyrinkunnugt að hið minnsta frávik dæmir þig óhreinan.

Játning. Kerfisbundin ritúöl sjálfsauðmýkingar koma fram á margskonar hátt eins t.d. í þessum orðum: „ég er í forréttindahópi og því leyfist mér ekki að tjá mig um þetta“, einnig í því þegar hvítar konur lúta svörtum, karlar víkja fyrir konum og í skyldubundnum yfirlýsingum um fjölbreytileika innan fyrirtækja og háskóla.

Heilög vísindi. Kerfisbundin kúgun virkar í sjálfu sér sem óumdeild kenning. Eins og rannsakandinn James Nuzzo hefur sýnt fram á hefur framsækin hugtakanotkun gegnsýrt fræðirit að því marki að án þess orðfæris mundu þær oftar en ekki falla fyrir dómi samkennara.

Að hlaða tungumálið. Frasar eins og „smá-árásir“, „svigrúm“, „hefðbundið viðhorft til kynja“, „yfirvegaður“ og „lifandi reynsla“ helga persónulegar yfirlýsingar sem óumdeilanlegar, á meðan óhefðbundið orðalag eins og „óskráð“ í stað ólöglegs eða „kynjuð staðfestingarumhyggja“ í stað ófrjósemisaðgerð eru dæmi um málfar sem umbreytir veruleikanum.

Kenningar í stað persónu. Aukaverkanir kynþroskahamlandi lyfja og kynjamismunandi aðgerða voru lengi faldar – og eru enn ekki almennt viðurkenndar. Eins og skjöl World Professional Association for Transgender Health leiddu í ljós, leyndu margir læknar niðurstöðum sínum til að vernda kenninguna. Kenningin er tekin fram yfir persónur og þess krafist að einstaklingar afneiti eða endurtúlki eigin reynslu til að hún passi við hugmyndafræðina.

Úthlutun tilvistar. Andófsmenn eru túlkaðir sem „fordómafullir“ eða „nazistar“. Þegar Charlie Kirk var drepinn, leyfði hópurinn ekki bara, heldur krafðist hátíðarhalda. Ungur maður sást jafnvel trampa á minningu Kirks og var klæddur á sama hátt og morðinginn. Þetta er lærð eða aðlöguð geðveiki í verki. Venjulegt, ungt fólk, alið upp með normal samvisku, lærir að kveikja á samkennd með þeim sem eru innangarðs og slökkva á samkennd með þeim sem eru utangarðs. Þetta er ekki geðsjúkdómur heldur ævaforn, þróaður hæfileiki. Ættbálkar komust af með því að vernda sína eigin meðlimi og afmennska óvini. Í költi hinna róttæku hefur þessi aðferð verið endurvirkjuð.

Þessi endurvirkjun hjá ungmennum á sér stað fyrir tilstilli „alveldis-stofnunarinnar“ (the total institution), sem Goffman lýsti.

Hugsunarbreytingar á menningarlegum skala

Lokun. Fólk syndir nú í einni moralskri narratívu án þess að gera sér grein fyrir því að valkostir eru kerfisbundið síaðir út. Eins og áróðurslíkan Hermans benti á, ritskoða fjölmiðlar sjaldan beint; í staðinn varpa þeir ljósi á sumar staðreyndir og skyggja á aðrar á þann hátt að þeir styrkja stöðugt ríkjandi hugmyndafræði. Dagleg mettun sama hugmyndafræðilega orðaforða í menntun, fréttum og afþreyingu, skapar nákvæmlega það umhverfi sem Goffman átti við með lokun.

Þegar Wikipedia, einn áhrifamesti dreifingaraðili almennrar þekkingar, gefur greinum mismunandi titla, svo sem: „Drápið á Charlie Kirk“, „Drápið á Irynu Zarutska“ en „Morðið á George Floyd“. Og þegar New York Times dregur Kirk niður í ekkert annað en „táknmynd eitraðrar menningar“, mótar það hugsunina.

Hinn almenni fréttaneytandi, sem aldrei heyrði um hina myrtu Melissu Hortman, fulltrúa Demókrata, hefur nú verið kennt að nefna nafn hennar í ögrandi svari: „Jæja, varstu jafn dapur/döpur og þegar Melissa Hortman var myrt?“ – eins og það að muna ekki alla myrta Demókrata réttlæti að fagna dauða íhaldsmanns. Munurinn sem gjarnan gleymist – og hann skiptir máli – að engin íhaldssöm stöð sem sagði frá morðinu á Hortman, nefndi stjórnmálaskoðanir hennar.

Við syndum í kerfi sem upphefur og helgar líf sumra og gengisfellir aðra. Það er merki um sértrúarlega afstöðu gagnvart skilgreindum útlægum hópi. Að spyrja: „Hverju trúði hann?“ í samhengi við morð er ekkert frábrugðið því að spyrja fórnarlamb nauðgunar: „Jæja, hvernig varstu klædd?“ Eðlislæg hræðsla við þessa samlíkingu sannar málið: staða fórnarlambanna ræður tilfinningalegum viðbrögðum. Ekki verða öll nauðgunarfórnarlömb fyrir sömu reiði; fórnarlömb hópnauðgunar í Englandi voru gleymd eftir að hafa aðeins fengið lágmarks umfjöllun.

Hin hrottalega hnífsstunguárás á Irynu Zarutska í neðanjarðarlestinni var á sama hátt endurskilgreind af NYT og AP News til að einblína ekki á glæpinn heldur á viðbrögð hægri manna við honum. Hefði hlutverkunum verið snúið við hefði kynþáttahliðin verið í forgrunni með orðfæri ætluðu til að kveikja nýja bylgju óeirða.

Eftirlit. Opinber niðurlæging á samfélagsmiðlum knýr fram reglufylgni. Þrýstingur hópsins birtist í örlitlum bendingum og hollustuathöfnum, allt frá svipbrigðum sem gefa til kynna „vandræðalega“ athugasemd til nemenda, sem tilkynna yfirvöldum rangar hugsanir bekkjarfélaga.

Stjórnun. Þjóðlegar athafnir og samsemd móta viðburði ársins með þjóðum: Stoltmánuður (Pridemonth), Mánuður sögu svartra, Kvennadagurinn, viðurkenningar á landi, heitstrengingar um DEI – Fjölbreytni, Jafnrétti og Inngildingu.

Að fjarlægja sjálfsmynd. Heildarstofnunin (einsleitnin) hefur getu til að fjarlægja fyrri sjálfsmyndir til að skapa nýjar, stofnanalega skilgreindar. Þetta þýðir að sama hversu vel foreldrar ala upp barn sitt, þá mun kerfið sem þau ganga inn í endurhanna sjálfsmynd þeirra á grunni gilda kerfisins. Það er af þessum orsökum, að þegar Peter Boghossian, PragerU eða Turning Point taka viðtöl við venjulegt fólk á götunni, þá sérðu undrunarsvip á andliti þeirra þegar þau standa frammi fyrir einföldum mótrökum. Ekki vegna þess að þau séu heimsk, heldur vegna þess að þau hafa bókstaflega aldrei heyrt upplýsingarnar áður. Þetta er eins og þú sjáir villuboð í augum þeirra. Þau munu annað hvort neita að taka frekari þátt í viðtalinu vegna óþæginda af hugrænum ósamhljómi eða viðurkenna „ég hef aldrei heyrt þetta.“ Hvort tveggja leiðir í ljós tilvist lokaðs kerfis.

Þeir fáu sem eru utan lokaða kerfisins svara oft með vantrú, gremju eða löngun til að hrista upp í fólki. Aðrir munu samsama sig öðrum samfélögum í reiði, jafnvel þótt eini samnefnarinn sé andstaða við sértrúarsöfnuðinn. Lokaða hringrásin skilur báða aðila eftir í gildru: þar sem innri aðilinn getur ekki spurt spurninga og hinn utanaðkomandi nær ekki í gegn.

Menningarlegt varðhald. Það sem hófst í háskólum hefur teygt anga sína út í menninguna. Eftir dauða George Floyd fylltu kirkjur og samkunduhús pósthólf félagsmanna með vandlega orðuðum samstöðuyfirlýsingum. Í kristnum og gyðinglegum stofnunum geisa umræður um kvenkyns og hinsegin presta (LGBTQ) og í prédikunarstólum eru málefni eins og innflytjendamál til umræðu á gildishlöðnu máli (Lifton’s loaded language) og prédikað að mestu um samúð, eins að það sé eina dyggðin í Ritningunni. Niðurstaðan er ein yfirstofnun (einsleit hugsun), sem nær til alls samfélagsins.

Kostnaður við útgöngu. Ógnvekjandi sjálfsritskoðun innan háskólanna sýnir okkur hversu hár kostnaðurinn er við að yfirgefa sértrúarsöfnuðinn. Samkvæmt könnun sem ber heitið FIRE 2026 viðurkenna meira en 80% háskólanema að hafa ritskoðað sjálfa sig að minnsta kosti stundum og næstum þriðjungur oft – hæsta hlutfall sem mælst hefur. Kennarar standa frammi fyrir sama þrýstingi: þriðjungur segir að þeir hafi dregið úr skrifum sínum til að forðast deilur (næstum fjórum sinnum fleiri en á tímum McCarthyismans), en næstum fjórðungur hefur áhyggjur af því að það að tjá skoðanir sínar gæti kostað þá vinnuna. Þegar nemandi hefur lýst sig „aðgerðarsinna gegn rasima“ eða „styðjanda trans“ á samfélagsmiðlum, leiðir hörfun til auðmýkingar. Ef þú yfirgefur hugmyndafræðina, gerist þú „fordómafull/ur“, án sjálfsmyndar, án vina og siðferðilegs virðis.

Annað merki um að róttækni hafi tekið á sig einkenni sértrúar, er andstaða áköfustu gagnrýnenda hennar. Þeir sem andæfa hvað harðast hinni róttæku narratívu, eru oft, að eigin sögn, fyrrum frjálslyndir. Fólk sem eitt sinn skilgreindi sig sem hefðbundið-frjálslynt, finnur sig nú skyndilega stimplað sem íhaldssamt. Þau segjast vera ringluð, þar sem þessar skoðanir töldust almennar fyrir áratug síðan, og eins og fyrrverandi meðlimir sértrúar, finnst þeim þau bera skyldu til að afhjúpa innri virkni lokaða kerfisins, sem þau flúðu frá og vilja vara aðra við hættum þess. Rétt eins og fyrrverandi meðlimir sértrúar lýsa erfiðleikunum við að brjótast í gegnum fordóma fjölskyldu og vina, sem enn eru inni, eiga þessir fyrrverandi frjálslyndu menn í erfiðleikum með að vekja athygli í menningu sem neitar því að sértrúarsöfnuðurinn sé jafnvel til.

Þetta er ekki mál sem snýst um hægrið gegn vinstrinu. Þetta snýst um hin róttæku (prógressífu) annarsvegar og alla aðra hins vegar. Þetta snýst um foreldra sem gera sitt ýtrasta, en mistekst samt vegna samanburðar við hina róttæku sértrú sem hefur síast inn í allar stofnanir í kringum okkur.