Örn Bárður Jónsson – and "BARD-art"

Þankar um ferli breytinga á textum helgihalds í Handbók kirkjunnar

Örn Bárður Jónsson – júlí 2025

Myndbrot í sögu og samtíð

Byltingar éta gjarnan börn sín og buru. Æði hljóp í sumt siðbreytingarfólk í kjölfar mótmæla Lúthers. Fólk eyðilagði listaverk í kirkjum í N-Evrópu og víðar. Mönnum sást ekki fyrir. Til er hugtakið íkónóklastík í erlendum málum, sem þýða má með orðinu myndbrot. Orðið vísar til þess þegar ráðizt er á listaverk sem eru almenningi dýrmæt og þau eyðilögð. Myndverk voru bókstaflega brotin og eyðilögð af brjáluðu og ofstækisfullu fólki. Nær í tíma er þegar Talíbanar eyðilögðu risavaxnar Búdda-styttur í Bamiyan-dalnum í Afganistan árið 2001. Trúarofstæki er alltaf vont, sem eyðandi eldur.

Nú stendur yfir útgáfa nýrrar Handbókar kirkjunnar sem geymir öll helztu ritúöl sem notuð eru við helgar athafnir. Ég hef ekki fengið að sjá drög að nýrri handbólk kirkjunnar og hún finnzt ekki á vefnum. Sumt sem breyta á líkar mér alls ekki. Ég nefni orðin oss/vér sem eiga að víkja fyrir okkur/ykkur. Kynntist því í vetur meðan ég leysti af á N-Austurlandi að verið væri að fikta í málfari messunnar.

Afbygging og eyðing

Í máli menntafólks heyrist oft tízkuorðið að afbyggja einstök orð eða texta. Orð má afbyggja til að brjóta til mergjar og efla skilning, en annað er þegar breyta á grundvallarhefðum kristinnar kirkju og umturna málfari messunnar. Það er myndbrot, niðurrif. Þá vísa ég til þess að sumir kvenprestar veigra sér við að nefna Guð föður og sleppa föðurnafninu í helgum textum kristinnar kirkju.

Orðið afbyggja er auðskilið enda er íslenskan oft gegnsæ og skýr. Hugtakið er þýðing á ensku sögninni to deconstruct. Hugtakið er frá 19. öld og mjög í tízku í munni háskólafólks sem margt gengur út frá tveim andstæðum pólum í anda marxisma og skilgreinir hina kúguðu andspænis kúgaranum. Skautun hrjáir samtíma okkar. Íslendingar kunna lítt rökræður en eru duglegir við að grafa sér gröf hver á sínum reit.

Skoðum messuna. Mér finnst skjóta skökku við að breyta svonefndri meðhjálparabæn við upphaf messunnar. Þar segir lesarinn, einn eða með söfnuðinum:

„Drottinn, ég er kominn í þitt heilaga hús til að lofa þig og ákalla…“

Þessu á að breyta í:

„Drottinn, við erum komin…“

Syndajántinguna á líka að umorða og segja:

„Við játum fyrir þér…“ í stað:

„Ég játa fyrir þér…“ eins og verið hefur um aldir. (Leturbreytingar eru mínar)

Aftur að syndajátningunni. Við erum öll syndug en orðið synd er í NT tjáð með orðinu hamartia sem merkir að í okkur öllum er geigun. Okkur hættir til að fara út af hinum rétta vegi.

Enginn játar syndir annarra. Ég get ekki farið til kollega og skriftað fyrir annað fólk. Lúther aflagði í raun ekki skriftir. Einstakar syndir eru ekki heldur játaðar í kór nema þannig að hver og einn, hver og ein, hvert og eitt Guðsbarn segir: ÉG játa – og svo er syndirnar játaðar, almennt talað – en prívat í huga hvers og eins. Syndajátningin í messunni er sameiginleg og lesin í kór, en hvert og eitt guðsbarn, biður fyrir sjálfu sér og játar fyrir sig og aðeins fyrir sig. Syndajátningin er sameiginleg, en syndarinn sjálfur er í brennidepli, en þó aldrei horfinn sem einstaklingur í bænahjali allra.

Föðurveigrun

Skoðum aftur þá föðurveigrun sem á sér stað í máli sumra presta sem taka föðurinn út úr játningum, signingu, skírn, hjónavígslu, greftrun. Hér þykir mér afbyggingarsleggjurnar vera orðnar frekar. Þær vilja ráðast á það sem er grundvöllur kristinnar trúar. Þetta á líklega rætur í því að félagsvísindin hafa sungið áratugum saman, möntruna um hið meinta feðraveldi.

Svo er það blessuð konan sem taldi sig skíra barn ef ekki mörg börn, og sást í sjónvarpi, án þess að nefna þrenninguna á nafn. Hvort sem það var gert viljandi eða óviljandi þá má velta því fyrir sér hvort börnin séu ekki óskírð og þarfnist skírnar í nafni heilagrar þrenningar. Íkonóklastík er víða á ferli.

Orðalag og vandvirkni skiptir máli. Málfræðin birtir í reglum sínum og vizku byggingu máls og hugsunar eins og í signingunni þar sem komman eftir nafn Guðs skiptir höfuðmáli og skilur á milli frumlags og andlags og má ekki falla niður í mæltu máli eins og algengt er þegar prestar klúðra þernningunnni óðamál og án þess að blikna.

Orð skapa. Orð skipta máli. Minna má á að alheimskirkjan klofnaði árið 1054, tveim árum fyrir vígslu fyrsta biskups Íslands, Ísleifs Gissuarsonar, út af einu latnesku orði, filioque – sem merkir „og syni“ og vísar til þessa að Rómarkirkjan vildi segja að Heilagur andi væri útgenginn af „föður og syni“ en ekki bara föður eins og Austurkirkjan/orþódoxar hafa ætíð haldið fram. Þar með klofnaði kirkjan í tvennt. Árið 2024 gerði Lútherska heimssambandið samkomulag við Austurkirkjuna um að þurrka orðin „og syni“ – út úr Níkeujátningunni frá 325 en liðin eru 1700 ár frá ritun hennar og hún var óbreytt fram á 11. öld þegar rómverskir vildu bæta inn „og syni“ og þaðan kom sú útgáfa inn í okkar kaþólska kristindóm og hélt því áfram í kirkjunni eftir siðbreytinguna á 16. öld. Níkeujátningin í nýju Sálmabókinni 2024 stendur enn með „og syni“ – og því þarf að breyta í næstu prentun!

(https://lutheranworld.org/news/lutheran-orthodox-common-statement-filioque)

Konur og Kristur

Kristur átti marga fylgjendur meðal kvenna og gerði þeim hátt undir höfði. Móðir hans, María, er hátt upphafin í sögu kirkjunnar. Við þekkjum líka systurnar Mörtu og Maríu og margar fleiri, bæði í Gamla testamentinu og hinu Nýja. Hið kvenlega kemur víða fram í textum Biblíunnar. Hér fylgja dæmi um texta þar sem Guð er kvengerður:

„Varðveit mig sem sjáaldur augans, fel mig í skugga vængja þinna“ Sl. 17.8 Hér er tilvísun í ungamóðurina sem gætir unga sinna. Sjá einnig Sálm 57.1 og 91.4.

Sama myndlíking er í Matteusarguðspjalli:

„Jerúsalem, Jerúsalem! Þú sem líflætur spámennina og grýtir þá sem sendir eru til þín! Hversu oft vildi ég safna börnum þínum, eins og hænan safnar ungum sínum undir vængi sér, og þér vilduð eigi?“ (Matt 23.37)

Við getum notað í huga okkar og málfari myndir af Guði sem í senn eru kven- og/eða karllægar.

Dæmin er mýmörg og konur hafa gegnt lykilhlutverkum í sögu Gyðinga og kristinna manna um aldir og árþúsund. Ég nefni Evu, Söru, Elísabetu, Miriam, Rakel, Rut, Debóru, Ester, Rahab, Abigail, Maríu Magdalenu, Priskillu. Nöfnin eru mun fleiri. Konur og karlar fylgdu Kristi og voru leiðandi í sigurför kærleikans um lönd og álfur og eru enn.

Hallar aftur á ójafnréttið en nú í hina áttina?

Réttindi kvenna eru mikil meðal „vestrænna þjóða“ en þau hafa leitt til þess að sömu þjóðir eru að deyja út v.þ.a. hinar vestrænu, frjálsu konur, eignast of fá börn. Það er auðvitað sök og vandi beggja kynja.

Konum eru allir vegir færir hér á landi eins og alþjóð veit. En munum að við erum saman á þessari plánetu, konur og karlar. Kirkjan breiddist út í árdaga m.a. með því að fólk kom saman á heimilum hvers annars áður en kirkjur voru reistar. Í Postulasögunni 18. kafla eru nefnd til sögunnar hjón sem ég held uppá. Þau hétu Priskilla og Akvílas og karlinn sá er því nafni minn. Þau voru gestrisin og stunduðu bæði trúboð. Priskilla er ætíð nefnd á undan honum í textum Nýja testamentisins.

Konum vegnar vel á Íslandi í dag og gegna mörgum lykilembættum í stjórnsýslu landsins. Þeim hefur og fjölgað í háskólum og einnig þar gegna þær háum stöðum. En nú er svo komið að drengir eiga undir högg að sækja í þjóðfélaginu. Kvennabyltingin er byrjuð að éta börnin sín. Af þeim sökum þurfa konur að leggjast á árar með okkur körlum til að rétta hlut drengja og karla á öllum aldri. Við hljótum að vilja jafnrétti og ekki neitt annað. Forréttindi kvenna nú um þessar mundir mega ekki snúast um hefnd og endurgreiðslu vegna meintra forréttinda karla forðum daga. Allar kynslóðir voru börn síns tíma og við núna. Hvernig mun sagan dæma okkur?

Við komum öll inn í þennan heim á byrjunarreit og fáum vonandi jöfn tækifæri í lífinu og á okkar tímum. Hið liðna er liðið og verðandin er á hverju andartaki, tækifæri til jöfnuðar og gagnkvæmnar virðingar. Bæði kynin hafa sína styrkleika og veikleika. En hallann verður að laga með því að valdefla drengi og unga karla. Við höfum skyldur gagnvart framtíðinni hvað jafnrétti varðar, við skuldum komandi kynslóðum jafnrétti, en hið forna nafn fyrir farmtíðina er Skuld. Jafnréttisbaráttan hefur í vissum skilningi skilið eftir sig sviðna jörð sem bæði konur og karlar bera ábyrð á. Við höfum skyldum að gegna, við eru í skuld.

Alvarlegt myndbrot í helgihaldi kirkjunnar

Að taka nafn föðurins út úr trúarjátningu, signingu og málfari kirkjunnar er alvarlegt myndbrot, íkonóklastík á háu stigi, sem ég óttast að leiða mun til klofnings þjóðkirkjunnar. Ég óttast að fólk muni yfirgefa hana í þúsundatali og við karlarnir munum margir leita á önnur mið, því trúin lifir auðvitað áfram í hjörtum okkar en hana kann að vera illfært að rækta á tungumáli þar sem málblóm og dýpt kynslóðanna víkur fyrir tískustraumum og kláðakenndri Vekni.

Sem betur fer eru ekki allar konur á þessari femínistísku línu. Að afbyggja er sakleysislegt orð en það merkir í raun að rífa niður. Að fara um helga texta á stórum vinnuvélum, svo notað sé líkingamál, er ekki til uppbygginar heldur leiðir það til eyðileggingar og auðnar nema gætilega sé farið með mjúkum fingrum. Sagan geymir því miður mörg dæmi um skjótræði og grunnhyggni í verðandi hverrar tíðar.

Pólitík og trú

Þá vil ég minna á að femínismi er pólitísk hreyfing í grunni sínum. Sama á við um baráttu fólks fyrir mannréttindum undir merki regnbogans. Sú barátta er rammpólitísk og hlaðin áróðri, en vísindi koma þar lítt við sögu. Félagsgreinarnar hafa stutt þessa byltingu og réttast er því að sömu greinar taki til eftir sig. Auðvitað styð ég mannréttindi samkynhneigðra. Nema hvað!

Allt frá því kvótakerfið var sett í lög hef ég talað og skrifað gegn þeirri lagasetningu, v.þ.a. mér fannst að vitlaust hefði verið gefið á sínum tíma. Gríðarlegur auður var gefinn fáum útvöldum. En nú, tæpum 40 árum síðar, fagna ég nýrri lagasetningu og líka öflugum útgerðarfélögum og góðum rekstri með stórum og öflugum skipum. Órétturinn var mikill og hann hefur ekki verið leiðréttur, fyrr en nú í sumar af hugrökkum konum og körlum á Alþingi. Mikill meirihluti þjóðar studdi ríkisstjórnina í málinu eða um 69%. Ég hef leyft mér að fara í kerfið, en ekki fólkið, sem rekur sín fyrirtæki innan þess, reyni að fara í boltann en ekki manninn.

Ég nefni þetta hér vegna þess að barátta fyrir réttlæti er málefni sem kirkjan á hverjum tíma á að láta til sín taka í orði og verki, en þó ekki á þann hátt að í messuhaldi megi bera pólitísk tákn, málefnum tímans til stuðnings.

Prestar bera svonefnda stólu, en svo nefnist borðinn, sem lagður er á herðar prestum og er tákn um að þeir axli ábyrgð á því að boða Guðs orð hreint og ómengað. Og nú vil ég spyrja:

Mætti ég í umfjöllum um réttlæti í fiskveiðistjórnarmálum, bera stólu við messu með tákni Samfylkingarinnar, Viðreisnar og Flokks fólksins? Mætti ég á hinn bóginn, ef ég væri einlægur andstæðingur nýju laganna um stjórn fiskveiða, bera stólu með tákni Sjálfstæðisflokksins, Framsóknar, Miðflokks: fálkanum, kornaxi og stóðhesti? Svarið liggur í augum uppi og það er: NEI!

Enga sértæka pólitík í helgihaldi, takk fyrir!

Ég má sem prestur tala um réttlætið og vísa til mála í samfélaginu, en ég má ekki reka pólitískan áróður með pólitískum táknum og myndmáli og breyta hefðum kirkjunnar sem notað hefur sérstaka liti um aldir til að leggja áherslu á þemu ólíkra tímabila kirkjuársins. Kirkjan er ekki tízkusýningarhús. Gucci-gellur og Boss-gaurar geta flaggað sínum merkjum utan messunnar.

Engar regnbogastólur, engar flokkslegar stólur, engar fyrirtækjaauglýsingar í messum, engin pólitísk tákn!!!

Allt þetta mega prestar bera utan helgihalds kirkjunnar, sem almennir borgarar, en alls ekki fyrir altari eða við athafnir undir merki kristinnar kirkju.

Á Bretlandseyjum sækir Kaþólska kirkjan nú í sig veðrið ef marka má fréttir þaðan. Fólk er nefnilega orðið þreytt á yfirborðskenndum léttleika innan ensku þjóðkirkjunnar með regnbogastólum og sprikli í stað helgihalds sem er fornt og taktfast, djúpt og heilagt og smígur inn í vitundina og tengir hana hinu stærsta, æðsta og dýpsta. Meira að segja játar þróunarlíffræðingurinn, Richard Dawking, sem kalla má páfa guðleysingjanna í heiminum, að hann sé „Cultural Christian“. Hvað á hann við? Jú, honum þykir vænt um fornar bygginar Ensku biskupakirkjunnar og svo er messusöngurinn honum kær, evensong, sem á sér sterkar rætur í hjörtum fólksins. Það er taktur aldanna sem skiptir máli ekki fálmkenndar nýungar og vanhugsaðar breytingar!

Ég bið…

Þessi grein er bæn mín til forystu kirkjunnar um að fara varlega í að breyta því sem er heilagt og hefur staðið óhaggað í tvö þúsund ár.

Ég minni á að forysta Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæmis vildi taka krossinn úr merki kirkjugarðanna og sitjandi biskup lýsti velþóknun sinni þar um. Þetta var um mitt ár 2024. Hætt var við þessa breytingu vegna andmæla almennings. Krossinn stendur þar áfram.

Og enn minni ég á viskuna í orðum Sigurbjarnar Einarssonar, biskups, sem hann lét falla á sínum tíma:

„Ef kirkjan giftist tíðarandanum, verður hún ekkja á morgun.“

Við megum ekki hlaupa eftir öllu tízkustraumum. Taktu eftir að ég rita tízka með zetu því það er komið af tíð-sku og ð+s veður að zetu skv. málfræði sem var aflögð með lagasetningu árið 1974, illu heilli. Tízka er tíðarandi og þegar fólk lætur undan heimsku og grunnhyggni þess anda þá fer ekki vel. Stöndum vörð um öll helg gildi kristinnar menningar.

Forðum daga var sagt eftir að híbýli höfðu verið þrifin hátt og lágt fyrir jól:

Komi þeir sem koma vilja

Veri þeir sem vera vilja

Fari þeir sem fara vilja

Mér og mínum að meinlausu

Þá er mér í ljósi þess sem að framan greinir, ofarlega í huga brýning Jesús til fylgjenda sinna:

„En hvar sem ekki er tekið við ykkur né á ykkur hlýtt, þaðan skuluð þið fara og hrista dustið af fótum ykkar þeim til viðvörunar.“ (Mk 6.11)

Ég hugsa minn gang.

Guð blessi þig sem gafst þér tíma til að lesa og/eða hlusta.