Vitstöðvarnar þrjár

Við, mannfólkið, höfum þrjár vitstöðvar sem ég kalla svo.

Sú sem oftast er talin stjórna öllu viti okkar er í höfðinu. Þar er bókvitið, getan til að lesa, reikna og teikna og vinna allskonar vísindaleg verkefni. Þar býr rökhugsunin sem er svo skemmtilegt að glíma við og þroska. En þessi stöð ræður ekki við allt sem að manninum snýr.

Við þekkjum öll orðið brjóstvit sem vísar til vitstöðvar sem við köllum stundum hjartað. Ég finn það í hjarta mér, er stundum sagt. Í Íslensku hómilíubókinni eru stólræður presta frá því snemma eftir kristnitöku og er þar að finna líklega elstu texta sem til eru á íslenskri tungu. Í einni þeirra talar prestur um að taka til í bróstkirkjum órum eða brjóstkirkjum vorum. Brjóstkirkjan er helgidómur andans og þar skiljum við margt sem heilinn ræður ekki við. Við getum t.d. skynjað eilífðina, óendanleikann, trúna, handanveruna, hið yfirnáttúrulega – og sjálfa ástina. Heilinn getur ekki sett ástina í excelskjal og reiknað hana út en brjóstvitið kann að reikna hana fram og til baka og skilgreina á þann hátt sem engin orð megna að tjá.

Svo kemur þriðja vitstöðin og hún er enn neðar í líkamanum en hjartað. Á ensku er talað um „gut feeling“, að finna eitthvað djúpt inni í sjálfum sér. Þegar Jesús gekk um og gerði gott er þess oftar en einu sinni getið í guðspjöllunum að hann hafi kennt í brjósti um einstaklinga eða hópa fólks, hann fann til með þeim.

„Þegar Jesús steig á land sá hann þar margt manna og hann kenndi í brjósti um þá því að þeir voru sem sauðir er engan hirði hafa.“ (Mark 6.34)

Orðið í frumtexta Nýja testamentisins um þessa kennd er „ἐσπλαγχνίσθη“ sem vísar til kviðarins, iðra, innyfla. Þarna er þriðja vitið. Ég hef gefið því tvö nöfn: iðravit og kviðvit og nota hið síðara því bókviti mínu hugnast þeð betur, hitt vísar í iðrakvef og fleiri óþægilega hluti og miður þekkilega.

Kviðvitið hjálpar okkur t.d. að finna til samkenndar með fólki og setja okkur í spor annarra.

Við finnum oft eitthvað á okkur, skynjum kenndir í líkamanum sem vísa okkur veg, stýra gjörðum okkar mun oftar en við kannski áttum okkur á. Hvaðan kemur okkur þetta vit? Stundum úr höfðinu eða hjartanu eða kviðnum.

Vitið er nefnilega víðar en í höfðinu.

Við höfum í raun þrjár vitstöðvar:

Bókvit

Brjóstvit og

Kviðvit.

Ritað föstudaginn langa 2022.

Guð gefi þér innri frið og kyrrð um bænadagana og svo yfirfljótandi gleði þegar páskahátíðin sjálf gengur í garð, sunnudaginn stærsta.

Tears in Heaven – Tár á himnum – þýðing

Fyrir mörgum árum þýddi ég textann góða, Tears in Heaven, eftir Eric Clapton, sem hann orti eftir að hafa misst son sinn sem féll út um glugga háhýsis.

Eric syrgði son sinn og orti þetta ljóð um himininn. Mundi drengurinn þekkja hann þar í fyllingu tímans? Hann veit að hann sjálfur á ekki heima á himum, ekki fyrr en kannski síðar, og því verður hann að halda lífinu áfram og vinna úr sorginni.

Erfitt er að fylgja sagnhætti enskunnar og því þýddi ég textann í framsöguhætti germyndar í stað viðtengingarháttar.

Ung stúlka sem tók þátt í söngvakeppni framhaldsskólanna fyrir margt löngu hafði samband við mig og spurði hvort hún mætti syngja þýðingu mína sem fulltrúi Menntaskólans í Borgarnesi, að mig minnir, og gaf ég leyfi mitt.

En svo týndist textinn og hvarf af netinu en nú hef ég rifjað hann upp og birti hann hér aftur og líklega í sömu mynd og fyrr.

Hér er upptaka þar sem þýðandinn raular textann. Er þetta ekki í lagi?

Muntu þekkja mig

ef ég sé þig á himnum?

Verður allt sem var,

ef ég sé þig á himnum?

Ég þrauka verð,

hald’ áfram ferð

Því ég veit ég á ei heima

hér á himnum

Muntu leiða mig

ef ég sé þig á himnum?

Muntu styrkja mig

ef ég sé þig á himnum?

Ég finna verð

leið, ljúka ferð

Því ég veit ég get ei dvalið

hér á himnum

Tíminn bugar hug

Tíminn beygir kné

Tíminn hjartað sker

Miskunnaðu mér

Hjálpa mér!

Við mærin há

er frið að fá

og ég veit að engin verða

tár á himnum

Muntu þekkja mig

ef ég sé þig á himnum?

Verður allt sem var

ef ég sé þig á himnum?

Ég þrauka verð

hald’ áfram ferð,

Því ég veit ég á ei heima

hér á himnum

Því ég veit ég á ei heima

hér á himnum.

Þýðing: Örn Bárður Jónssons sem á réttinn a íslenska textanum ©

Viltu fyrirgefa mér?

Stutt hugvekja um fyrirgefningu með smá endurbótum. Texti og hljóðupptaka.

Í fréttum vikunnar hefur verið fjallað um afsökunarbeiðni Sigurðar Inga Jóhannssonar, formanns Framsóknarflokksins. Hann biðst innilega afsökunar á orðum sínum gagnvart framkvæmdastjóra Bændasamtakanna, sem hann viðhafði í veislu og Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra, sagði í svari við gagnrýni þingmanna á fundi Alþingis: „Verðum að geta tekið því þegar fólk biðst afsökunar með mjög skýrum hætti“.

Þetta er bara ein frétt en miðlarnir moka út sínum vibrögðum sem er skiljanlegt. Og sumir hafa kallað viðbrögð SIJ „gaslýsingu“ sem er aðferð notuð í pólitík þegar öllu er neitað en svo hengja menn sig á aukaatriði og afvegaleiða umræðuna.

Nú veit ég ekki hvort SIJ hefur haft tal af Vig­­­dísi Häsler sem varð fyrir hans ótrúlegu tjáningu en það verður hann að gera ef í honum er einhver veigur sem persónu. Alvöru iðrun og fyrirgefning verður ekki framkvæmd með einhliða yfirlýsingu um afsökun.

En þetta mál leiðir hugann að því með hvaða hætti menn biðjast afsökunar og þá sérstaklega ef menn biðjast fyrirgefningar.

Börn sem gert hafa á hlut annars barns segja gjarnan snöggt og snúðugt: Fyrirgefðu! Þá er það gerandinn sem sendir frá sér einhliða yfirlýsingu og ekkert annað. Hann hrifsar til sín fyrirgefninguna sem er ekki hægt því hún verður að koma frá þolandanum, þolandinn er dómarinn.

Sá sem biðst fyrirgefningar á einhverju veit sig sekan og því þarf hann að biðja þolandann um að fyrirgefa sér, segjast sjá eftir orðum sínum eða gjörðum og lýsa því með hvaða hætti hann muni leita betrunar.

Að biðjast fyrirgefningar og sættast er í raun réttarfarslegur gjörningur þar sem spurt er: Viltu fyrirgefa mér?

Hinn seki biður þolandann að fella dóm og náða sig. Valdið er þar með hjá þolandanum, sem getur neitað og dæmt hinn seka til að bera verknað sinn áfram óuppgerðan. Það er einskonar refsing. En ef þolandinn fyrirgefur þá náðar hann hinn seka og þar með er málið búið.

Enginn getur tekið sér fyrirgefningu með einfaldri yfirlýsingu. Hinn seki getur bara lotið lágt, iðrast og farið fram á dóm í von um náðun. Gerandi verður að tala við þolanda og leysa málið fyrir dómstóli hins síðarnefnda.

Þetta þarf að kenna í uppeldinu heima og á leikskólum og reyndar á öllum menntastigum. Þetta tilheyrir grundvallarsýn á sekt, dóm og sættir í mannlegum samskiptum og kunnátta í þessum efnum á að fylgja fólki ævina út.

(https://www.visir.is/g/20222244347d/-verdum-ad-geta-tekid-thvi-thegar-folk-bidst-afsokunar-med-mjog-skyrum-haetti-)

Borgin Lviv í Úkraínu og kaldhæðni örlaganna

Greinin er eftir blaðakonuna, Maren Kvamme Hagen, og birtist á vef NRK (Norska ríkisútvarpsins) og er hér endursögð og lesin inn af Erni Bárði Jónssyni með leyfi höfundar og birt á vefsíðu hans ornbardur.com.

Borgin Lviv

Rússar réðust einmitt á þessa borg, sunnudaginn 13. mars 2022. Í grein á vef NRK, norska ríkisútvarpsins, er rætt hvers vegna borgin búi yfir vissri ógn fyrir rustann í Rússlandi.

Lesa meira

Með þöggun fölsum við söguna

Örn Bárður Jónsson spyr hvort við þurfum ekki að horfast í augum við menningu okkar og sögu og gangast við hvoru tveggja?

Þú getur lesið textann hér fyrir neðan eða hlustað á hlóðupptöku með höfundi – eða gert hvort tveggja, lesið og hlustað!

Hana dreymdi draum. Hún var bara stelpa með fána og blöðru og tók þátt í hátíð­ar­höldum 17. júní. Allir voru í góðu skapi, margir fánar blöktu, í sölu­básum feng­ust pylsur og sæl­gæti. Það var sung­ið, haldnar voru ræð­ur, en eng­inn sagði hvers vegna dag­ur­inn væri hald­inn hátíð­leg­ur, hvorki í ræðum né í fréttum Rúv, hvorki í útvarpi né sjón­varpi. Og draum­ur­inn hélt áfram og nú var allt í einu runn­inn upp annar dagur sem heitir Hall­oween. Stelpan var í svörtum bún­ingi með upp­mjóan svartan hatt og sveif á milli húsa þar sem sæt­indi voru í boði. Dásam­legt ævin­týri. En hún hafði ekki hug­mynd um hvað þessi dagur merkti eða hvaðan hann var kom­inn en hafði hug­boð um að þetta væri amer­ískur barna­dag­ur. En eng­inn gat svarað henni, eng­inn vissi merk­ingu þess­ara daga.

Lesa meira

Hjallur Kitta-ljúfs á Ísafirði

Eitt merkasta og eftirminnilegasta hús bernsku minnar á Ísafirði var Hjallur Kristjáns Gíslasonar (1887-1963) sem kallaður var Kitti ljúfur. Hann var ljúfmenni og eini fullorðni maðurinn í hverfinu sem gaf sig að okkur börnum svo nokkru næmi og var vinur okkar, talaði við okkur með sínum skemmtilega hætti, notaði sérkennilegt orðfæri og gaf fólki nöfn og gantaðist við alla. Þar með er ekki gert lítið úr öðru fólki í hverfinu sem var upp til hópa sómafólk og elskulegt og samskiptin við þau hin bestu, en Kristján skar sig úr.

Ég kom oft í heimsókn til hans í Hjallinn og fékk harðfiskstrengsli í laun ef ég gerði viðvik fyrir hann. Hann vildi ekki að ég berði fiskinn á stóra steininum með sleggjunni hans, heldur átti ég að borða hann óbarinn: „Það er svo gott fyrir tennurnar, ljúfurinn“ sagði hann.

Ég var nýfermdur þegar hann lést og hefði svo gjarnan viljað þekkja hann framundir tvítugt því þá hefði ég munað meir um hann og skilið hann betur.

Hann og Margrét Jóhanna Magnúsdóttir (1899-1979) bjuggu í Sólgötunni eins og mín fjölskylda og eignuðust 8 börn. Vinskapur var með móður minni og dætrum þeirra. Ég er skyldur Margréti í föðurætt mína.

Seinna varð ég svo prestur og varð þess heiðurs aðnjótandi að þjóna við útför fimm af börnum þeirra hjóna.

En hér kemur teikning af Hjallinum:

Hjallur Kitta ljúfs

Myndina teiknaði ég fríhendis í gær, sunnudaginn 6. mars 2022, eftir svart/hvítri ljósmynd Kristjáns Leóssonar. Tvíburasynir hans eru báðir á myndinni, Leó heitinn og Kristján Pétur, en hinn síðarnefndi komst einn inn á teikninguna. Að baki honum er óþekktur karl.

Lesa meira

Hugtakaruglingur

Í fréttum Rúv 15.2.2022 var rætt við sérfrótt fólk um mikla hækkun íbúðarverðs, einkum sérbýlis.

Í fréttinni var ítrekað rætt um sérbýli og fjölbýli og ég varð hálf ringlaður. Hvað er sérbýli og af hverju talaði enginn um einbýli? Og hvenær breytist fjöldi sérbýla í fjölbýli?

Og eru þá ekki allar íbúðir í fjölbýli sérbýli?

Ég fór í orðabók Árnastofnunar og þar sá ég það sem birtist á myndinni sem fylgir þessum þönkum.

Sérbýli er skv. orðabókinni íbúð sem er ætluð fyrir einstakling eða eina fjölskyldu. Hún er ekki bara það sama og einbýlishús, heldur er sérbýli mun víðtækar orð en einbýlishús og hið síðastnefnda hlýtur þá um leið að teljast sérbýli.

Því þykir mér bankafólk og vaxtavitringar, fréttamenn og álitsgjafar, sem tjá sig um þetta, ekki nota viðtekin hugtök á íslensku með réttum hætti.

Ef ég skil orðabókina rétt er sérbýli t.d. íbúð í blokk eða það sem einnig er kallað einbýli eða einbýlishús. Sérbýli hlýtur þá að vera t.d. raðhús eða parhús eða íbúð í fjölbýli, litlu eða stóru, t.d. hæð í þríbýli, íbúð í blokk og íbúð hvar sem er sé hún ætluð einum íbúa eða einni fjölskyldu.

Og þar með eru langflestar íbúðir á landinu sérbýli. Hér áður fyrr var talað um íbúðir, raðhús og einbýlishús en nú er e.t.v. farið að flækja þetta um of.

Hugtakaruglingur gefur til kynna að hugsunin sé óskýr. Tölum rétt og skilgreinum rétt.

Orðabókin er ekki að rugla neitt. Hún er með þetta á hreinu.

Máttur skáldskapar og menningar

Um Verbúðina. Hugleiðing um spillingu, sem gegnsýrir þjóðfélag okkar og hvernig menningin með skáldskapinn að vopni afhjúpar lygar og spillingu og birtir sannleikann eins og sólin skær á himni og vekur nýjar vonir um betri tíð.

Merkilegt hvernig menning og listir túlka veruleikann á annan hátt en allar aðrar greinar mannlegrar tjáningar. Þess vegna getum við ekki lifað án listar og menningar.

Lesa meira